Piczo

Овнук Хангелди работает с 1998 года в Института истории   при Кабинете Министров Туркменистана. За время работы в   Отдела по «изучению туркмен мира» он показал себя как исполнительный работник и отличный специалист. Владея   свободно несколькими языками, при написании плановых работ Овнук Х. использовал источники на персидском, арабском, турецком, туркменском, русском и английском языках.   В отделе он начав работать в должности младшего научного сотрудника, за короткое время прошел ступени научного и старшего научного сотрудника. Ранее Овнук Хангелди работал в Институте истории имени Ш. Батырова Академии Наук Туркменистана в должности старшего научного сотрудника. Здесь Овнук Х. написал научную работу на соискание ученой степени кандидата исторических наук. Он успешно защитил кандидатскую диссертацию в январе 1996 года. Однако из-за реорганизации системы Академии Наук Туркменистана, Овнук Хангелди диплом кандидата наук пока еще не получил, так как выдача документов была временно приостановлена.
  Овнук Хангелди за время своей научной деятельности написал более 150 научных, научно-популярных статей. Круг его интересов широк. Исследуя историю, культуру туркменского народа от древности до наших дней, им была подготовлена монография и докторская диссертация «Социально-экономическая, этническая и культура туркмен Ирана. (с ХХ века – до 2005 года.) »  
  Овнук Хангелди принимал активное участие на международных конференциях, симпозиумах, а также выступал с докладами на республиканских научных мероприятиях.
  Овнук Х. оказал   содействие при устройстве и начале работы международного канала телевещания Туркменского Национального Телевидения - TV 4.   Он принимал участие в качестве редактора-переводчика персидского языка высшей категории в течении августа 2004 г. - по апрель 2005 года..
  За время своей работы в Института истории   при Кабинете Министров Туркменистана Овнук Хангелди Аразгелди-оглы показал себя только с положительной стороны. Имея широкий кругозор, он политически грамотен, принимает активное участие в общественных мероприятиях. Среди своих коллег и окружающих его людей пользуется заслуженным авторитетом.

    Ownuk Hangeldi works at the Institute of History of under the Cabinet of Ministers of Turkmenistan since 1998. He starts his scientific work in the Institute from the position of Junior Research Officer and during comparatively brief time he passed the steps of the Research Officer and Chief Research Officer.
      Earlier Ownuk Hangeldi worked at Sh. Batyrov Institute of History of the Academy of Sciences of Turkmenistan as a Chief Research Officer. Here he prepared the dissertation for the competition of the academic degree of the candidate of historical sciences and he successfully protected it on January, 1996. But owning to the reorganization of the system of the Academy of Sciences of Turkmenistan Ownuk H, not for a whil yet received the diploma of the candidate as the documentation was stopped temporarily.
      Ownuk H. during his work at the Institute of   History under the   Cabinet of Ministers of Turkmenistan he proved as an executive employer and excellent specialist. Freely knowing some languages at the writing of the scheduled works he used the sources in Persian, Arabian, Turkish, Turkmen, Russian and English languages.
      Ownuk H. during his scientific work wrote more then 70 scientific, popular scientific articles. Sphere of his interests is wide. Investigating the history, culture of the Turkmen nation since the antiquity up to now, he prepared the monograph and the doctoral thesis “ Social and Economic, Ethnic History and Culture of Iranian Turkmen ( from XX century till 2005)”.
      Ownuk H. took active part in the work of the international and republic scientific conferences, symposiums.
      He assistd at the arrangement and the start of work the international channel of the telecasting of Turkmen National Television – TV 4, and also he took part as an Editor-Translator of Persian language of the higher category within August, 2004 – April, 2005.
      Ownuk H. during his work at the Institute of History under the Cabinet of Ministers of Turkmenistan proved only from the positive side. Having the broad outlook, he is politically literate; he takes active paet at the public works. He has a deserved authority between colleagues and people around him.

Director of the Institute of
History under the Cabinet
Of Ministers of Turkmenistan     /signature/     Mukhammed Aydogdyev


August 31, 2005

            C H A R A C T E R I S T I C S
                      Of Ownuk Hangeldi son Orazgeldi Chief
                        Research officer of World Turkmen’s
                    History Sector of Institute of History under
                    The Cabinet of Ministers of Turkmenistan

Taryh ylymlary bilen baglanşykly taryhy wakalar, gadymdan bäri danalaryñ ünsünde taraşlanyp dünỳäniñ gowgaly şertlerinde kä ỳitip, kä tapylyp gaỳdypdyr. Şol bir wagtyñ özünde halk öz milli häsiỳetine öwrülende, taryh we medeniýet hem öz ähmiỳetine eỳe bolupdyr. Eger-de akyl-paỳhas öz milliligine göz ỳetirse, ỳagny milli galkynyş hereketiniñ başlanandygyny äşigär edỳär. Bu hereketi dowam etdirmek üçin ähli durkyñ bilen zehin hem ukybyñy, ỳapyk we gümürtik geçen wakalary açyklamaga, kömege alynỳar. Danalaryñ özünden miras galdyran ylymyny öwrenilip beỳlekilere geçirmegiñ aladasyna çykmagy maksat edinilỳär. Şeỳle bolmadyk ỳagdaỳda onda taryh öz belentliklerine eỳe bolup bilmezdi.
Durmuş diỳilen zat zamananyñ düzümünde ähli takdyrlary we jemgyỳetiñ ykbalyny özleşdirip şol bir wagtyñ özündäki döwür ölçeglerine öwrülỳär. Taryhçy oña siñe seredip meseläniñ çözgüdüni tapmaga ỳardam edỳär. Bu ỳerde wakalary galpsyz, adalatly beỳanyny tapmak hem çözmek danalaryñ öñünde goỳulan borçlary diỳip düşünilỳär. Taryhyñ uzak akymyndan bäri gözbaş alyp gaýdan ỳer, suw we hojalyk meỳdanlaryny eỳelemegiñ ugrunda uly topar jemgyỳeti bilen kiçi toparlaryñ arasynda çaknyşyklar bolup durupdyr. Bu göreşlerde haỳcy-da bolsa, biri üstün çyksa, beỳleki toparlary belli bir derejede döwrüñ talabyna görä, özlerine tabynlykda ezipdirler. Gurplanan topar bolsa, ỳurt açyşlyklara baş goşupdyrlar. Elbetde bu ỳerde yktysadyỳet esasy rol alyp baran bolsa, ideỳalogiỳalar hem dini hadysalar we hakydalar bilelikde ỳüze çykyp köptaraplaỳyn çozuşlara delil bolup durupdyr.
Umuman adamzat taryhda üç görnüşli ỳaşaỳyş durmuşy amala aşyryp gaỳdypdyr. Ýgny “göçme-gonma”, “ỳarym göçme-gonma” we “oturumlaşma”. Munuñ sebäbi bolsa, il-halk özlerini tebigat hem syỳasy jemgyỳetçilik şertleri bilen sazlaşdyrmaga mejbur bolupdyrlar.
Mysal üçin Eỳran taryhçylarynyñ aỳtmagyna görä, “X – asyr biziñ erämizden öñ “Aristler” Orta Aziỳa bilen Eỳrana göçüp gelenlerinde iki uly topara bölünüpdirler. Birinji topar “Ariỳaỳlar” Eỳranyñ günorta territoriỳasynda oturumlaşyp ekerançylyk bilen meşgullanypdyrlar. Ikinji topar bolsa, olaryñ kowumdaşlary “Turanlar ”(Bu söz aslynda “tur” diỳmekdir. “turan” diỳlen görnüşünde “tur” düỳp sözi bolup “an” gadymy pars dili dessurynyñ san goşulmasy bolup goşulỳar. Tur + an = Turan. Emma gadymy Oguzlar muña “turk” diỳipdirler, sebäbi “k” goşulmasy gadymy türk dili dessurynyñ köplük san goşulmasy hökmünde ulanylypdyr. Ýöne häzirki döwürde türkmen dilinde ol goşulma ulanylmaỳar. Şonuñ üçin “türk” sözi bilen “turan” sözi bir sözdigi anyklanylỳar.) Mawrannähr (Syr derỳa bilen Jeỳhun derỳanyñ aralygy) we Hazar deñziniñ demirgazygyndan Gürgen aỳlagyna çenli mesgen tutupdyrlar. Bu toparyñ uly bölegi esasan maldarçylyk bilen meşgullanypdyrlar.
Oguzlar VI asyrda uly kowum hökmünde Hytaỳdan Garadeñziñ gyralaryna çenli ähli kowumlardan ägirt uly imperiỳa döredipdirler.”. Şeỳle gadymy döwürlerden gözbaş alyp gaỳdan taryhyñ göwresinden dünỳä ỳaỳrp giden türkmen nesilleri döreỳär.
Yslam dininiñ dörän döwrüni gözöñüne tutanymyzda, araplaryñ arasynda yktysady kemçilikleriñ ỳüze çykmagy bilen bilelikde dini hereketler hem başlanỳar. Sebäbi jemgyỳeti din ölçeglerinde herekete gönükdirmeseñ yktysadyỳetde ỳetmezçiliklere döz gelmek añsat bolmandyr. Ýagny döwrüñ talabyna görä, dini pikir ỳa-da hakydany öñe sürmek bilen, jemgyỳeti hatda talañçylykly çozuşlara gatnaşmaga-da iteripdirler. Gürrüñi açyklap aỳtsak, eger taryhda ähli çozuşlarda we hereketlerde yktysadyỳet esasy rol alyp baran bolsa, ideỳa garaỳyşlar hem şonuñ bilen bir hatarda bu çozuşlara delil bolupdyr.
Orta Aziỳanyñ ilatlary ilaỳta-da türkmenleriñ bir böleginiñ durmuş ỳaşaỳyşlary esasan maldarçylyk bilen meşgullanandyklary üçin ỳarym göç ỳagdaỳda ỳaşapdyrlar. Şonuñ üçin şol şertde ỳaşaỳan türkmenleriñ bir bölegine “çarwadarlar” ỳa-da “çarwa” türkmenler, beỳleki bir bölegi oturumly bolup ỳaşany üçin olara “çomur” türkmenler diỳipdirler. Ýomutlaryñ arasynda şeỳle ỳagdaỳ Orsỳet bilen Eỳranyñ arasyna resmi serhet çekilinçä gyşlarda Gürgen jülgelerinde bolup, tomuslarda bolsa, Balkana – Etrege tarap süỳşỳpdirler. Şeỳle halat diñe bir türkmenlerde däl-de, eỳsem beỳleki ilatlarda-da bolupdyr.
W. Aỳronzyñ aỳtmagyna görä, ỳomutlar özlerini syỳasy taỳdan sazlaşdyrmak üçin şeỳle ỳaşaỳyşa baş goşupdyrlar. Haçanda Eỳran döwleti türkmenleriñ üstüne çozanda, olar türkmenistana tarap süỳşüpdirler. Haçanda Orsỳet tarapdan gysylanlarynda Gürgen jülgelerine gaçyp atypdyrlar.

Her bir din babatdaky medeniỳeti öwreneniñde düỳpli pelsepelerden gözbaş alỳandygyny unutmaly däldir. Orta Aziỳada türkmenleriñ dini medeniỳeti asyrlaryñ jümmüşünden gözbaş alyp, kämilleşipdir. Muña Muhammet pigammer hezretleriniñ döwründen bäri yslam dini ugrunda geçirilen wakalar şaỳatlyk edỳär. Eỳsem-de türkmenler ilkinji gezek Oguzhanyñ tarapyndan ỳeke tañra ỳagny bir hudaỳlyk pelsepesine uỳmaklyga sygynypdyrlar. VII asyrda türkmenleriñ ata-babalary yslam dinini meỳletin kabul etmekligi hem şeỳle bir ỳerlikden gelip çykỳar. Halkymyz hiç haçan dinsiz we hakydasyz ỳaşamandyrlar. Sebäbi “Din adamzadyñ şahsy haỳatyny öz hakyky watanyna ỳagny zannyña baglanyşdyryjy ỳol gatnaşyklarydyr. Içki isleglerini, talap edilen kämilliklerini, iç gysgynçlyklaryny, köşeşmelerini, nalaçlyklaryny ỳa-da ỳarawsyzlyklaryny we üstünliklerini ỳadyna getirỳän elementdir.” 1
Yslam dini aỳan bolup başlanda, hiç hili ỳazga geçmezden ỳönekeỳ görnüşde, araplaryñ ruhy-magnawy hakydalarynda tagdyl (deñlik) döredipdir. Muhammet Pygamber hezretleriniň ỳazuw sowady bolmandyr. Şonuñ üçin hudaỳ tagalanyñ tarapyndan yslam dininiñ ylahy duỳgylary şerigat hem ynsan adalatlylyklary, döwrüñ döreden sütemleriniñ garşysyna Muhammet Pygamber hezretlerine wahy bolup, yslam dininiň baỳdagy onuñ janpida sahabalary bolan çarỳarlaryň tarapyndan dünỳä ỳaỳraỳar.
Arap yslamşynaslaryñ biri “Farid Wahidi ” öz meşhur kitabynda şeỳle ỳazỳar: “Ýazuw, Hijaz araplarynyñ ỳanynda yslam dini açyk şerte geçinçä bolmandyr. Yslam dini dikelende 14 sany adamdan   ybarat başga hat-sowatly ỳokdy. Olar Omar, Osman, Aly, Abusfiỳan, Mawỳe, Talhe we başga bir näçeleri, hat-ỳazuwdan baş çykarypdyrlar. ...” 2
Kurhandaky ỳazgylar bolsa, her halkyñ däbinde bolşy ỳaly, araplaryñ ençeme asyrlarynyň jümmüşinde dörän däp-dessurlarynyñ mif-legenda utgaşykly medeniỳeti bolupdyr. Kurhanyñ ỳazylmagy bilen, araplaryñ gadymy “Semitik” däp-dessurlaryny eỳsem-de, birneme düzgün-tertibe salypdyr..."3  
Şeỳlelik bilen Muhammet Pygamber çykyş edỳär. Bu çykyşlar şol bir wagtyň özünde arap jemgyỳetiniñ döwrüne bap bolany üçin tarapdarlary artyp Eỳranda mazdistler (Salman Farsi, Abazar Gaffary, ...), Jöhütlerden, Manewilerden, Hristiỳanlardan Muhammet Pygamberiň maslahatdaşlary bolup gatnaşypdyrlar. Şonluk bilen yslam dinini dünỳä ỳaỳratmak üçin uly döwletli ỳurtlary özüne tabyn etmekligiñ ugruna çykypdyrlar. Şolaryñ arasynda Orta Aziỳanyñ Günortasyndaky ỳerleşen Eỳran Patyşalygyna göz tutupdyrlar.
“Sagduwakgas” kitabynyñ aỳtmagyna görä: “Yslam dininiñ ideologiỳalary araplara musulman däl ỳurtlary talamak üçin ähmiỳeti köp bolupdyr.” 4
Belli Ýewropa alymy Wil Durantyñ aỳtmagyna görä: “Sasaniler bilen araplaryñ arasynda “Kadisiỳe” ỳurtdaky bolan söweşde. Çapçy we çarwa araplar şahana köşke we onuñ gapysyndaky uly kowusa, myramly zaly, nepis halylar we göwherden bezelen tagta haỳran galyp görseler üç gün geçipdir.” 5
Emma türkmenler babatynda aỳdylanda VII-VIII asyrlarda ỳeke tañry ỳagny bir hudaỳlyk pelsepesi ornaşan döwri yslam dinini meỳletin kabul etmäge has jaỳdar ỳerlik döräpdir. Bu garaỳyşy açyklamak üçin aşakdaky rowaỳatlarda durup geçeliñ:
Türkmenler Oguz hana çenli diniñ döreỳiş taryhyny 3 döwüre bölỳärler.
  1. Adam ata Aleỳhusalamdan Nuh Pygambere çenli.
  2. Nuh ata we onuñ şerif ogly Ýafes atadan 12 asyra deñiç ỳagny VI asyr “Oguzhana çenli”.6
  3. Oguz handan bäri üçünji döwür bolup gaỳdỳar.
Jame et-tawaryh çeşmesiniñ habar bermegine görä, “Garahan patyşa, atasy wepat bolandan soñ, onuñ täç-u-tagtyna eỳe bolup, yzyny ỳöredỳär. Günlerde bir gün Garahan patyşanyň maşgalasyndan bir ogul dünỳä gelỳär. Ol çaga üç gije-gündiz enesiniñ göwsünden süỳdüni emmeỳär. Bu ỳagdaỳy görüp oturan enesi örän ynjalyksyz bolup gaỳgyly-harasatly galỳar. Çaga her gije enesiniñ düỳşine girip:”- Eỳ ene, eger sen Alla Tagallany bir bilip oña uỳsañ, Şonda men seniñ göwsüñden eklenerin. Ýeke tañra ynamlary bolmadyk döwürde naçar ene nalaç edeỳinlik bilen ähli köwum-garyndaşlaryndan gizlin ỳeke tañrynyñ söygisine çykyp oña baş egỳär. Şondan soñ çaga enesiniñ süỳdinden eklenip başlaỳar. Bir ỳyl geçenden soñ çagada arassa owadanlyk keşbi, dogurlyk nyşanasy, edermenlik alamatlary alnyndan nur saçỳar. ...

  a). “Yslam jemagatynyñ ” önen ỳerligi we onuñ görnükli din wekilleri :

Öñde belläp geçilen wakalar hem dini wekilleriniñ we olaryñ dini garaỳyşlarynyñ tapawutlanyşy barada umuman aỳdylanda, yslam dini dört mezhep görnüşinde tapawutlandyrylypdyr. Olar aşakdakylardan ybarat bolỳar:
    1. Täsännon jemagaty (Ähli Täsännon “Hanafiỳe”): Hezreti Ymam Agzam Abu Hanyfanyñ dini ỳörelgesini ỳöreden we şoña uỳan musulmanlara diỳlipdir.
    2. Şapygy (Şafeiỳ)
    3. Hanbeli
    4. Maleki
Emma “Asna aşari” ymamyỳeler ỳagny şaỳilary bu dört mezhebe goşmandyrlar. Onuñ sebäbi diniñ parz hem sünnetleri berjaỳ etmeklikde öz aralaryndaky gapma-garşy düşünjeler bolupdyr. Elbetde taryhda onuň sebäpleri, çarỳar halyflyklaryndan bäri özara göreşlerinden gözbaş alỳar.
Yslam dinini taryhy Jümmüşleriniñ dowamynda çarỳarlar halafatlygy tarapyndan öz dini roluny hut pygammer hudaỳyň taglymatlary esasynda ỳerine ỳetiripdirler. Ol döwürden başlap Muhammet Pygamberiñ dini däp-dessurlaryny ỳagny sünnetini we şerigat kanunlaryny hem ideologiỳasyny göreldelik alyp ỳöretmek ugrunda belli din wekilleri döräpdir. Şolaryñ arasynda Türkmenlerde esasy rol alyp baran garaỳyş ählisünnet weljemagatynyñ sünnetleri bolupdyr. Munuñ täsirli dini halypalarynyñ birinjisi Ymam Agzam Abuhanyfa hezretleriniň alyp baran we berjaỳ eden dini şerigat ỳoly bolupdyr. Ol fyk ylymyny deslapdan ỳazga geçiren hem sahabalardan pata alan müjtehit ymam bolupdyr.
“Bu yslam dininiñ güỳçli sufistik adatlaryny özünde jemlän alym, hijri ỳylyndan 80 ỳyl geçende, gurban aỳyñ başky güni Küfe şäherinde Abumälek ibn-e Merwanyñ halypa wagtynda eneden dogulypdyr.”Abu Hanafiniñ atasynyñ ady “Sabyt”, enesiniñ ady bolsa “Horşyt” bolupdyr.. Abu Hanyfa uzyna ỳakyn orta boỳly bugdaỳ reñkli az geplegen owazy ỳakymly örän dilewar has owadan adam bolupdyr."7
Ymam agzam Abu Hanyfa ömründe 7000 gezek kurhany okap hatm edipdir. Otuz ýyllap agzy bekli, ruzaly gezipdir. Kyrk ỳyllap ỳanyny ỳassyga berip uklamandyr. Elli ỳyllap taharatly (tähretini bozman) ertir namazyny okapdyr. Ellibäş mertebe beỳtyllaga haç edipdir. Ýüz gezek Alla tagalany düşünde görüpdir. Mahlasy Abu Hanyfa pygamber sypatly perişde häsiỳetli keramatly, ägirt ylymly şahsyỳet bolupdyr.
Türkmenler umuman sünni garaỳyş bilen öz dini medeniỳetlerini alyp barỳarlar. Abu Hanyfanyñ şahsyỳetini we onuñ din ugrunda alyp baran sufistik garaỳyşlaryny metjitlerde wagz edip çykyş edỳärler. Abu Hanyfa hakda dürli rowaatlary orta oklaỳarlar. Olaryñ arasynda şeỳle rowaỳata gabat gelỳäris:
“Abu Hanyfa bir gije namaz okamak üçin Mekge şäherindäki Käbe binasynyñ içine girip iki reket namaz okaỳar. Birinji reketinde kurhany başyndan başlap ỳaryna barynça okapdyr. Ikinji reketinde hem galan ỳarysyny okap kurhany hatm edip salam berende dañ atypdyr. Ol hudaỳyñ dergähine şeỳle uzak mynajat edenine kanagat etmän, aglapdyr. Hudaỳa şeỳle ỳüzlenipdir: “Eỳ bar hudaỳa! bu ejiz bende saña laỳyk ybadat etmäni başarmady, ỳöne seni berhak tanady, meniñ ybadatymdaky kemçiligi, sizi kämil tanamak üçin günämi bagyşlañyz!” -diỳende, beỳtyllanyñ diwarlaryndan “hataby-ylahy (Allanyň ỳüzlenmesi)” gelỳär. Onuñ terjimesi şeỳle: Eỳ Abu Hanyfa! Men seni we seniñ ỳörelgäñi alyp baranlary hem seniñ mezhebiñde duranlary kyỳamata çenli bagyşlaỳaryn.”8
Eỳrandaky türkmenler eger mezhep taỳdan ymam Agzama uỳan bolsalar, tarykat boỳunça Muhammet Bahawetdin Nagyşbendiỳe hezretlerine tabyn bolupdurlar. 717-nji hijri ỳylyñ aşyr aỳynda Buhara şäheriniñ Gasre Arefan diỳlen obasynda Muhammet ibn-e Muhammet diỳen şahsyỳetiñ içeri maşgalasynda Bahawetdin (Bähäwetdin) atly oglany dünỳä gelỳär. Ol dini içeri-maşgalada terbiỳelenip, ỳaşlykdan ylym-bilim bilen meşgullanyp dini sufistik ylymynda, mertebesi ỳokary derejä göterilỳär. Hoja Muhammet Bähewetdin Ngyşbendiniñ terbiỳesinden ep-esli alymlar sünni diniñ äleminde tarykat ỳolundan akym alỳarlar. Şolaryñ arasynda Abu Mansur Matoridi, Şih Ahmet Ýasawy, Şih Hapby ata, Şih Sagyt ata, Şih Hekim ata, Badratdin Muhammet ata, Andejan Sofi el-Samargandi, Şih Allaỳar ibn-e Temirỳar, Hindu hoja Türkistany, Hoja Ala’atdin el-Buhary, Abdulhalyk Gajdawany,... ỳaly belli-belli alymlar bolupdyr. Oña “Hezret Şanagyşbendi” hem diỳlipdir.
Hezreti Şanagyşbendi özboluşly sufistik dini tarykat ỳoly döredỳär. Şonuñ üçin türkmenler: “-Biz Nagyşbendiniñ tarykatyndan!”-diỳỳärler. Esasan türkmenler şu tarykat ideỳany alyp gaỳdan pirlere henize çenli uỳỳarlar.
Eỳranda häzirki Türkmensährada Akgala bilen Bendertürkmen şäheriniñ aralygynda Hojalar obasynyñ gyrasyndaky öwülỳaçylykda Bähäwetdin ata diỳlen bir gonamçylyk bar. Aỳdylỳan rowaỳatlara görä, Hoja Bahawetdin Nagyşbendi Mekgä zyỳarata gidende şol ỳerde näçe wagtlap düşläpdir. Şonuñ üçin Türkmensähradaky türkmenler ỳyl on-iki aỳlap anna günleri onuň ỳadygärliginiň başyna zyỳarata barỳarlar.
Hezreti Nagyşbendi 74 ỳaşynda 790-njy h.k. ỳylyñ rebigulawwal aỳynyñ üstüne düşende gijesi dünỳäden ötỳär. Ondan “El-Owrad-ol Bahaiỳe”, “Selk el-Anwar”, “Heỳatname”, “Hedỳet-ol salekin”, “Tohfät-ol talebin”, “Delil-ol aşygyn”,...ỳaly dürli eserleri ỳadygär galdyrypdyr.9  
Eỳrandaky türkmenleriñ üçünji sygynan pirleriniñ biri Abu Mansur Matoridi ady bilen tanalỳar. Eger Ymam Agzama mezhep taỳdan we Hezreti Bähäwetdine tarykat ỳoly boỳunça uỳulỳan bolsalar, Şih Abu Mansur Matoridiỳe “Hakyda” taỳdan sygynypdyrlar. Elbetde olar yslam jemgyỳetiniñ şu üç görnükli wekillerini esasan sygynan bolsalarda, şolaryñ ỳoluny we ideỳalaryny ỳöreden we yzyny yzarlaỳan din wekillere-de uỳup gaỳdypdyrlar. ...


b). Ruhany-ulymalaryñ tutỳan orny we onuñ ähmiỳeti :

Her bir jemgyỳetçilikde ỳa-da her bir milletde bolşy ỳaly türkmenlerde hem elmydama ỳaşulylary we ulyma-ruhanylary bolupdyr. Olar köpçüligiñ arasynda il başlygy derejesinde rol alyp barypdyrlar. Türkmen jemgyỳeti olara hormat bilen seredipdirler. Olara “Tagsyr” diỳip ỳüzlenipdirler. Tagsyr diỳmekligiñ manysy “Men seniñ ỳanyñda sözüm gysgadyr.”.
Türkmenlerde ruhanylaryñ täsiri hemişe uly bolupdyr. Onuñ sebäbi türkmenleriñ jemgyỳetçilik kanunlarynyñ şerigat we dini kadalary hem umumy däp-dessurlary boỳunça çözgüdini tapypdyrlar. Toỳlaryna, ỳaslaryna we dawaly meselelerinde goşulypdyrlar.
Häzirki döwürde ruhanylar türkmen jemgyỳetiniñ ähli durmuşyna öz täsirini ỳetirip durlar. Olar yslam jemgyỳetiniñ sütünleri hökmünde belli bir jemgyỳet gatyny döredỳärler. Eỳran türkmenleriniñ arasynda ruhanylar we alymlar aşakdaky tertipde tapawutlanỳar.

      1. Ahun:

Türkmen sünni ahunlar gadymdan bäri yslam dininiñ iki uly merkezi bolan Buharaỳe şerif we Hywadaky hüjre-medreselerinden bilim alyp türkmensähra dolanyp gelipdirler. Olara, ol medreselerde arap-pars we beỳleki dilleri öwredipdirler. “Türkmen ylymdarlary Eỳran bilen SSSR-iñ arasynda serhet çekilinçä Hywa, Buhara medreselerinden bilim alyp gaỳdypdyrlar. Ol döwürde okuwlar arap we pars dillerinde alynyp barylypdyr. Yslam dininiñ taglymatlaryny we däplerini ündeỳän “Sopy allaỳar”, “Rownak ul-yslam”, “Şerigat kanunlary”, “çarkitap”, “Tefsir”, pars we arap dillerine we grammatikasyna türgünleşmek üçin “Nowaỳiniñ”, “Fizulynyñ”, “Hafeziñ”, “Beỳdiliniñ” we beỳleki eserleri okadylypdyr. Medreselerde arap diliniñ grammatikasy, “Logika”, “(mantak)”, musulmançylyk hukuklar, dessurlar, “Mesele”, “Wakalara düşündiriş”, “(Şerh il-wakaỳa)”, “Hekmet il-laỳyn” esasy dersler hökmünde ykrar edilipdir. “Awwal-e Elm”, “Düşündiriş”, “Towzih”, “Hadis”, “Gazy Beỳzewiniñ düşündirişi (Tewsir-e Gazỳe Beỳzewi)”, “Maglumat-e afak ” we ş,m. Sapaklary okalypdyr.”10
Häzirki döwürde bolsa, Eỳranda ähli dini taglymatlar türkmenlere mahsus bolan dini merkezlerde öwredilip dürli derejelere laỳyk bolỳarlar. Ahunlyk mertebesi bolsa, Ahunlar geñeşiniñ   ỳa-da komisiỳasynyñ tarapyndan, ahunlyk derejesini aljagyñ ylmyny, bilimini, maliỳe ỳagdaỳyny, ỳaşyny (ortaça 45-50) ỳaşy göz öñünde tutulyp berilipdir.11
Olar ahunlyk derejesini alanlaryndan soñ özlerine dgişli mejjit, hüjrelerde ymam bolup, sapak berip wagz nesihat edip gezỳärler.
“Buhara medreselerinden bilim alan ahunlar, köplenç ỳagdaỳda, oba mekdeplerinde mugallym bolup işläpdirler we ösüp barỳan nesliñ terbiỳelenmeginde öz täsirlerini ỳetiripdirler”.12  
“Türkmenlerde mesjit-medreselere üşür, zekat bermek elmydama bolup dorupdyr. Ylaỳtada çagalaryny ol ỳerde okuw-terbiỳe berilmek üçin has ykjam bolupdyrlar. Türkmenler çagalaryny okadanlary üçin hasylynyň 10-dan 1-ni (ondan birini) sylag hökmünde olara töläpdirler. Olardan okuw okatmanlary, dindar adamlaryñ haỳyr-sahawatynyñ hasabyna ỳaşapdyrlar”.13
“Türkmen oazislerinde ỳaşaỳan ilatyñ durmuşy, ỳazuwda görkezilmedik, adat bilen ỳöredilỳärdi. Aỳratyn şahslaryñ, uruglaryñ, taỳpalaryñ aralygyndaky jedelli meseleler aksakgallaryñ gatnaşmagynda adat boỳunça çözülỳärdi. Şerigatyñ kanuny maşgala we miras bilen bagly bolanynda ulanylỳardy. Galan ỳagdaỳlarda oña selçeñ ỳüz tutulỳardy. Şeỳle ỳagdaỳda kazynyñ (sudỳanyñ) wezipesini mollalar ỳerine ỳetirỳärdiler. Doglan çagalaryñ, däp-düzgüni, sünnet edilşi, ỳaş çatynjalaryñ nikalanylyşy, aỳrylyşmalary, adamlaryñ ỳogalyşlary, tereke (miras) bilen bagly geçirilỳän çözgütler, mollalar tarapyndan şerigatyñ kanuny esasynda ỳerine ỳetirilỳär.”14
Eỳran türkmenleriniñ arasynda XX asyryñ II ỳarymynda Hywa, Buhara medreselerinde okap gelenleriñ özi hem nesilleriniñ birnäçesiniñ ady şulardan ybaratdyr: Akgala şäherinden Nazar Ahun Tagsyr Mahyry, Kümüşdepe şäherinden Buharada okap gelen Baỳramgeldi Ahun (1980-nji ỳylda onuñ belli ahun ogly Abdyjan Ahun Eỳran Yslam Respublikasynyñ baştutany ymam Homeỳniniñ tarapyndan ähli Türkmensähra ilatynyñ ỳörite saỳlanan wekili boldy) we Rejeb Ahun Sayatly, Çynsawul (Çynsebil) etrabyndan Aỳdjan Ahun Çynsawuly, Mämmet Ahun Gürgeni (ikinji jahan urşundan soñ Muhammetrza Pählewi patyşa bolan döwründe Eỳranyñ milli mejlisiniñ, türkmenleriñ tarapyndan birinji wekil bolup saỳlanan hem-de 1925-26-njy ỳyllarda Jüneỳthan Türkmensähra baranda ỳolbaşçylyk edip Owganystana çenli ỳola salan ahundyr. Jüneỳthan sylag üçin ony öz giỳewisi edip bir gyzyny şol ahuna tabşyryp gaỳdỳar.), Hajy Ahun Tagsyrlar, Osman Ahun (1920-1924-nji ỳyllarda Eỳran türkmenleriniñ garaşsyzlyk jümmüşinde prezidentlik ỳolbaşçylygyny alyp baran ahun), Bäşỳuwusga etrabyndan Adynajan Ahun Ýaraly ( Bu şahsyỳet Eỳranyň meşruta gozgalaňyndan soň ikinji tapgyr Eyranyň Milli Şura Mejlisiniň ilkinji wekili bolup saỳlanỳar.)   Welijan ahun, Annagylyç Ahun Nagyşbendi, Amangeldi Ahun Hanafi Hojanepes etrabyndan, Teñli Ahun Garakçy Kümmetkowus şäheriniň Erfanabat etrabyndan, Buharadan Türkmensähranyñ Gürgen derỳasynyñ boỳundaky Hojanepes obasyna göçüp baran Ketde pir işanyñ ogly Abdylla Ahun Magfury, Hojaguly Ahun Etisami Kör, Welimuhammet Ahun Arzaneş (1979-nji ỳylda Türkmensähra türkmenleriniñ lider wekili), Telaỳi Ahun,...dagylar has meşhurdylar.

Dini hüjre-medreselerde ders okaỳan talyplara “Molla” diỳipdirler. Türkmensähranyñ dürli künjeklerinde dini hüjre-medreseler, molla-telebelere sapak bermek üçin gurlypdyr. Bu medreselerde kursyñ dowamy 5 ỳyldan 10 ỳyla çenli uzaga çekỳär.15
    Okuwçy telebe okuwyny tamamlandan soñ ahunlyk derejesine laỳyk bolỳar. Alym molla ahunlyk patasyny alan gününde ähli kowum-garyndaşlary, dost-ỳaranlary ỳygnanyşyp toỳ-tomaşa gurup, dini däp-dessurlary berjaỳ edỳärler. Alym mollany ahunlyk patasyny berilen badyna dost-ỳaranlary bilen doganlary: “-Bu biziñ depämiziñ täjidir!” -diỳip boỳunlaryna mündirip alyp gaçỳarlar. Olar (Al-olama-o warasat ol-anabia) ỳagny ulymalar pygamberleriñ mirasdarlarydyr! -diỳlen hadysa uỳỳarlar.16
    Şeỳlelik bilen okuwçy molla ahunlyk mertebesine eỳe bolỳar. Kä halatlarda okuwyny tamamlap bilmäni ömür molla bolup galanlar hem az bolmandyr. Olar hemişe molla ady bilen galỳarlar.

    3. Kary:

Kurhan okamak üçin dini medreselerden ỳörite rugsat edilen şahslara “Kary” diỳlipdir. Kary arap dilinde okyjy diỳmekdir.
Etrek-Gürgen türkmenleriniñ arasynda çagalary doga ỳa-da saỳ-sebäp boỳunça gözi nahoşlap görmekden mahrum bolanda, olary diñe mesjit-medrese-hüjrelere bagyşlapdyrlar. Olar sapakda hemişe oturyp kurhany ỳatlapdyrlar. Olar kurhany boỳdan baş owazly kara’at edipdirler. Şonuñ üçin Eỳranda karylaryñ ep-eslisi görmekden mahrumdyrlar. Elbetde bu däp Muhammet Pygamberiñ döwründen bäri bolup durupdyr. Sebäbi, Muhammet Pygamberiñ ỳazuw sowady bolmany üçin wagyz bolup inỳän aỳa-süreleri öz ỳanyndaky hemişe saklaỳan ỳörite karylaryna ỳat tutdyrypdyr. Sebäbi, öňde belläp geçşimiz ỳaly ol döwürde Hijaz arabystanda sowatly adam bolmandyr. Häzirki döwürde Türkmensährada belli-belli karylar meşhurdyrlar. Hojanepes etrabyndan Gorukly Kary çükgän (ol 1986-nji ỳylda Päkistanda geçirilen konkursda dünỳä meşhur arap karysy Abdylseỳit (Abdulbasit) bilen konkurensiỳada deñ çykyşyp uly orny eỳelän karylaryñ biridir.) Ýene-de atasy Buharada okuwyny tamamlap gelen Bäşỳuwsgaly belli Hajyberdi Kary Iri, AkmAt Kary, Aky Kary Kelteỳi Bendertürkmen şäherinden, Nurjan Kary Akgamyşdan, Arazgeldi Kary Arapsent obadan, Annamuhammet Kary Kötügy Sallah obasyndan,... ş.m. belli-belli karylar bar.

    4. Işan:

  Nagyşbendiniỳe tarykatyñ sopy wekillerine “Işan” diỳipdirler. Işanlar sopyçylyk bilen meşgullanyp dini däpleri we sünnetleri berjaỳ edỳärler. Olar Türkmensährada hormatly şahsyỳetler hasaplanỳar. Hepdäniñ her penşembe we jumga günleri ylahyỳet ylymlaryny öwrenmek üçin mesjitlere ỳygnanyşỳarlar.
    Işanlar her gije ỳassy namazy okanlaryndan soñ ỳygnanyşyp sopyçylyk tarykatyny berjaỳ edỳärler. Kä halatlarda türkmenler olara tebiplik derejesine çenli ynanypdyrlar. Çagalar näköklän mahallarynda işanlaryñ ỳanyna alyp baryp näkök çaga dem saldyrypdyrlar. Olar keramatly adam hökmünde saỳlanypdyrlar. Günorta-Günbatar türkmenleriñ arasynda işanlar hakda dürli rowaỳatlar hem aỳdylỳar. Çaga dogurup bilmeỳän durmuşly maşgalalar olara ỳykylmagy bilen şypa tapan az bolmandyr. Türkmenler işan we öwlatlar aradan çykandan soñ jaỳlanlarynda üstüne günmez dikeldip mowzeleỳ gurmak däbi bilen olary hormatlapdyrlar. Türkmen zenan maşgalalary oña zyỳarata gidipdirler. Rowaỳatlaryñ arasynda Kümüsdepe-Esenguly etraplarynda ỳaşap geçen Berdijepbar işan hakda aỳdylan rowaỳat has gyzyklydyr. Ol etraplaryñ ỳaşaỳjylary deňiz gyrasynda ỳaşaỳandyklary üçin deñiz söwdasy bilen meşgullanypdyrlar. Günlerde bir gün türkmen täjirleriniñ nawlary deñziñ ortasynda suwlap gark boljak halatynda, olar Berdijepbar işanyñ adyndan nazr aỳdyp sygynypdyrlar. Şeỳle howuply ỳagdaỳda nawyň döwülen ỳeri birden-ikä beslenip gidiberipdir. Nawçylar gark bolmakdan halas bolup, deñziñ gyrasyna çykypdyrlar. Henizlere çenli bir adam howply ỳagdaỳa duçar bolanda “Ýa Berdijepbar işan!” -diỳip oña sygynỳarlar. Häzir onuñ nebereleri Esenguly etrabynda ỳaşaỳarlar.17 -Şeỳle işanlaryñ arasynda Ketde Pir Işan (Işan kaka, asly Hywa Buharaly türkmen Hojanepes etrabynda ỳaşap ỳañy ỳakynda dünỳäden gaỳdỳar.), Gara Işan, Ata Işan (Beỳik akyldarymyz Magtymguly Pyragynyñ nebereleri), Posalak Işan (Asly Balkanly belli Gara Işanyñ ogly), Ak Işan, Hakberdi Işan ... ỳaly işanlar halk arasynda belli özüni tanadan keramatly adam bolupdyrlar.

    5. Öwlat:

    Türkmenler yslam dinini kabul edenlerinden soñ araplaryñ arasynda dört çaryỳarlara degişli nesilleri türkmensähralaryna gelip siňipdirler. Olar türkmen medeniỳetini kabul etmek bilen yslam dinini ỳaỳratmakda esasy rol alyp barypdyrlar. Öwlatlar diñe türkmenleriñ arasynda däl-de, eỳsem beỳleki musulmanlaryñ arasynda-da has hormatly seredilipdir. Türkmen taỳpa-tireleriniñ arasyna agzalalyk düşen ỳagdaỳlarda araçy, töwellaçy bolup gatnaşypdyrlar.
    Öwlatlaryñ türkmen şejerenamasyna atlary girmeỳär. Olary türkmenleriñ şerif taỳpalary hökmünde sylaglanỳarlar. Olar Hoja, Seỳt, Şih, Magtym, Ata diỳlip bäş at bilen saỳlanỳarlar. Seỳt bilen Hoja taỳpalary pygamber aleỳhussalamyñ öwlatlaryndan örňäp gelỳärler. Ýagny Hezret Aly kelamyllah-o wajha-nyñ nebereleridir. Şih taỳpalary bolsa, Hezret Abubekir sitdik razyallah-o anaho-nyñ öwlatlarydyr. Magtym (Mahtum) taỳpalary Hezret Omar razyallah-o anaho-nyñ öwlatlarydyr. Ata taỳpalary bolsa, Hezret Osman razyallah-o anaho-nyñ öwlatydyr.18
    “Hoja taỳpalary XII tirä bölünip aşakdaky şahalardan ybarat:
    1. Berdili,
    2. Jemhur,
    3. Gymylan,
    4. Şagla,
    5. Geçi aỳak,
    6. Alañlar,
    7. Göttikmeliler,
    8. Baỳtally,
    9. Tat,
    10. Peder köş,
    11. Garalar,
    12. Geçilije,
    ... - diỳilip türkmenleriñ arasyndaky tirelere bölünipdirler”.19
    Eỳrandaky türkmenler olara hormatsyzlyk bolaỳmasyn diỳip guda-garyndaş hem bolmaỳarlar. Ýagny olardan gyz alyp gyz bermeỳärler. Şeỳle nakyl hem bar: “Mollaly oba musulman, Hojaly oba kapyr”. Ýagny obanyñ içinde Hoja bar bolsa, adamlar ỳuwaş-ỳuwaşdan oña öwrenişip hormatsyzlyk etmäge sebäp bolar, diỳlip çekinipdirler. Olary horlamak we bihormatçylyk etmek ỳagny olaryñ ata-babalaryny ynjatmak diỳip düşünipdirler. Ýene-de bir nakylda “Hoja, ỳangapdalda sataş!” -diỳipdirler. Ýagny olar bilen diñe salamlaşyp öte geçmeli. Pygamber hudaỳyñ dilinden bolan nakylda “Hudaỳlykly hojany, hudaỳ üçin sylamaly, Erbet bolsa, meniñ üçin sylamaly! ”.20

Öwlatlar hakda aỳdylanda Mary welaỳatynda mowzeleỳi ỳerleşen Ýusup hoja Hemedanynyñ / Ýusup baba / ojagyndan keramat alan we Hojaahmat Ýasawynyñ tarapyndan dördünji halypa hökmünde saỳlanan Helim ata hakda durup geçmegi makul bilỳäris. Sebäbi Eỳran türkmensähralarynda metjit-hüjürelerde onuñ eserini ürj edilip okalỳan sopylaryñ biridir. Ol hakda dürli rowaỳatlara gabat gelỳäris .
    "Onuñ hakyky ady “Hekim ata” , “Süleỳman” bolup doly ady bolsa “Süleỳman ibn-e Seljuk Ybraỳym ibn-e Süleỳman ibn-e Myratdyr”. Ol türkmenleriñ ähli ata taỳpalarynyñ arkasy bolup durỳar. Hekim Süleỳman atanyñ 22-nji ata-babasy Osman Razyallahu anahuwa baryp ỳetỳär."21
Bu şahsuỳete köpçilikde Süleỳman ata, ỳa-da Hekim ata we eserlerinde bolsa Gul Süleỳman, Süleỳman Bakyrgany, Hekim Süleỳman ỳa-da Hekimhoja Süleỳman ỳaly dürli lakam-tahalluslarda meşhur bolupdyr.
Ondan galan eserleriñ birinde:
              Fakyr halymny sorsalar, Maña haçnama berseler,
              Meniñ adymny sorsalar, Süleỳman Bakyrgany,
              Gül Süleỳman okagyl, diwanalar taryhyn,
              Aryflaryñ ỳolunda, Bolgul Ozüñ diwana.

    “1950-nji ỳyl Yslambolda çap bolan Yslam enseklopediỳasynyñ 1,5 tomunyñ 101-nji sanypasynda onuñ wepat bolan wagtyny 1166-1167 ỳagny Hojaahmet Ýasawynyñ wepat bolan ỳylyny görkezỳär. Ýöne taryhçylaryñ köpüsi 1186-1187-nji ỳyly takyk diỳip hasap edỳärler.”22
    “Mowlana Ali ebn-e Huseỳn Waez Kaşifi öz ỳazan “Reşhat eỳnilhaỳat’ atly eserinde Hekim atanyñ mesgen tutan ỳeri Horezm bolup, şol ỳerde “Akgorgan” ỳagny Akgala atly öwülỳäde (mazarçylyk) jaỳlapdyrlar. Onuñ mazary ol ỳerde meşhur öwülỳäleriñ biri bolup durỳar.”23
    Onuñ mazaryny takyklaşdyrmak üçin, Orta aziỳada “Akgorgan” ady bilen iki ülke bar. Bu ülkeleriñ biri Buhara bilen Owgan serhetleriniñ ỳakynynda ỳerleşen Şirabat diỳlen gyşlakda ỳerleşỳär. Bu hakda Fransiỳaly syỳahatçy G.Kapus gerekli maglumatlary berỳär.24
    Ýene-de bir maglumat boỳunça Gülça diỳlen ỳeriñ Günorta-Gündogar tarapynda mangollaryñ hanlyklarynyñ gadymy merkezi bolan Tegeş çöllüginde, Gyrgyzlar tarapyndan oña “Akgorgan” diỳlen harabaçylyk bar.
    Aỳdylỳdylan rowaỳatlara görä, Hekim atanyñ mazaryny Horezmde diỳip çaklaỳarlar. Şonuñ üçin G.Kapusyñ bellän ỳeri hakykata ỳakyn bolmaly diỳlip çak edilỳär.26
Umuman öwlatlaryñ ỳerleşen öwülỳälerine “Akgorgan” ya-da “Aktorbat” diỳipdirler.
    “Resaleỳe Hekim ata” adyndaky eserde, onuñ mazary 40 ỳyl suwuñ astynda galypdyr. Soñ Hoja Jelaletdin diỳlen bir şahsyỳet ony tapypdyr. Bartold “Türkistannama” atly kitabyna Hekim atanyñ guburyny häzirki Köñrat diỳlen ỳerde diỳip belleỳärler.
    Bartold beỳleki bir eserinde “Türkistana Gürgenç diỳlen mekanyñ suwa gark bolandygy barada maglumat berỳär. Şonuñ Gürgençden başga-da derỳanyñ Günbatar-Günorta gyralaryny ỳagny Hezar äsp ỳa-da koñratyñ ỳanynda ỳerleşen Hekim atanyñ gubury hem suwa gark bolỳar-diỳip belleỳär”.27
    “Resaleỳe Hekim ata” eserinde görkezilşine görä Hojaahmat     Ýasawy, Hekim atada has görnükli ukyp görneni sebäpli ony halypa hökmünde Ýasawyỳe tarykatyny ỳaỳratmak üçin türküstanyñ gündogar ülkelerine ỳollaỳar. Hojaahmat Ýasawy ony çagyryp şeỳle diỳỳär : “-Daña ỳakyn bir düỳe seniñ ỳanyña geler. Oña münüp ỳola düş, düỳe haỳsy bir mekanda dursa, şol ỳeri ỳurt tutun!” Dañ mahaly Hekim atanyñ düỳesi geldi. Ol düỳä münüp ürşmesini göỳberdi. Düỳe Gündogara tarap ỳola düşdi. Ol düỳe Amy derỳadan geçip Horezmde “Binowa arkasy” diỳlen ỳlen erde durỳar. Hekim ata dünỳäni her nähili ỳöretjek bolsa-da, ol ỳöremeỳär. Gaỳta düỳe seslenip bagyrỳar. Şonuñ üçin ol mekan “Bakyrgan” adyna meşhur bolỳar.28
    Onuñ uỳỳan piri Hojaahmet Ýasawy, Ýasawyỳe aryfçylygynyñ tarykat ỳolunyñ göz başydyr. Hekim ata çagalykdan Hojaahmdiñ ỳanynda terbiỳe alyp, Ýasawyỳe tarykatyñ dördünji halypasydyr. Ýasawyñ dördünji halypasydyr. Ýasawye tarykaty Nagyşbendiỳe tarykatyndan 11 asyr öñ döreỳär. Soñlarda Ýasawyỳe tarykatyñ pirleriniñ köpi türk dilli halklardan çykypdyr.29
    Hojaahmet Ýasawy hem öz nobatynda halypalyk hyrkasyny onuñ göwni röwşen piri Ýusup babadan alyp, din ojagynda oturypdyr.
    Hekim atanyñ saỳlan halypalarynyñ arasynda Zengi ata (Zeññi baba) meşhurdyr. Zeññi baba Taşkendiñ daglarynda sygyr çopan bolupdyr. Ol Hekim atanyñ dünỳäden ötendigini eşidip Horezme gelỳär. Onuñ guburyna sygynyp dileg etỳär. Bir näçe wagtdan soñ Hekim atanyñ öz wesỳeti boỳunça onuñ maşgalasy “Anber ene” bilen durmuş gurỳar.
    “Reşhat eỳn el-haỳat” kitabynda görkezilşi ỳaly: “Onuñ dogylan we mesgen tutan mekany Şaş welaỳaty bolupdyr. Onuñ guburyna sygynanlar öz maksat-myratlaryna ỳetipdirler.Ol Baba Arslan piriñ neberesi we Täçhoja piriñ hem oglydyr.”30
    Onuñ maşgalasy hem Budak (Pudak) hanyñ gyzy (Mozzäker ehbab kitabynda Bugra hanyñ gyzy) diỳip ỳazylypdyr.31
    “Resalaỳe Hekim ata” eserinde ỳazylyşyna görä Anber eneden Mahmut hoja, Asgar hoja, Hopby hoja atly üç perzendi galypdyr.32
    Ýene-de “Ata türkmenleriñ şejerenamasy” diỳen eserde onuñ dört perzendi bolupdyr diỳlip olara Goçgar hoja (Goçgar ata) hem goşulỳar. Anber enäniñ Zeññi babadan hem bir näçe oglany galypdyr. Olar hem ulyma-öwlatlardan bolupdyr.33
    Hekim ata Demirgazyk türk-türkmenleriniñ arasynda keramatly ariflykdan öteri din ugrunda şahyrçylyk hem edipdir. Ol öz piri Hojaahmet Ýasawynyñ ỳolunda “Hikmet” stilde şygyr aỳdypdyr.
    Türkmenleriñ öñki mekdephanalarynda (Hüjreler) sapak predmeti hökmünde hem golỳazmada neşir edere nusga kitaplaryñ hatarynda Hekim atadan bäri, “Bakyrgan kitaby”, “Ahyrzaman kitaby”, “Hezret Merỳem kitaby” we ỳene-de bi näçe şygyrlar ỳaly eserleri peỳdalanylypdyr.Ýatlanan eserlerde Bakyrgan kitabynyñ dürli nusgalary türk dilli milletleriñ arasynda giñden ỳaỳrapdyr. Bu eser ilkinji gezek 1846-njy ỳylda Gazagystanyň Kazan şäherinde çap edilỳär. Ol 14 sany şahyryñ goşgularyndan ybarat bolỳar. Onda 125 şygyr bilen 8 sany manzum hekaỳalar bar. Şolaryñ arasynda 44 sany goşgy Hekim Süleỳman atadan, 21 goşgy Şemsetdin, 19 goşgy Ygaỳi, 13 goşgy Obeỳdi, 12 goşgy Hojaahmet Ýasawy, 4 goşgy Şeripden, 4 goşgy Hudadatdan hem-de Şeỳhudy, Gazzaly Şihi, Fakyry, Kasym we Garyby ỳaly şahyr-aryplaryň hersiniň 1-2 sany eserleri bilen, goşgy görnüşde mazmunlaşỳar. Soñundan 8 mazmun hekaỳa; olardan 3 hekaỳa Şemsetdinden, 2 hekaỳa Hekim atadan, Bir hekaỳa Obeỳdulla, bir hekaỳa Hytaỳydan we ỳene-de bir sany awtory näbelli goşgy, ony hem Hekim atadan diỳip çaklanylỳar. Bakygran kitaby 1857-1877-1903-nji ỳyllarda Kazan şäherinde çap bolỳar.
    Hekim atanyñ döwründe “Ahyrzaman” diỳlen kitaby düzülỳär. Bu kitap “Tagy ajap kitaby” ady bilen “Behr-e hizzej” galypda dörtmelerden doly 16 sahypa, 1847-nji ỳylda Kaza şäherinde çap edilỳär. Bu kitapda kyỳamatdan gysga teswir görkezilip, käbir dörejek hadysalaryñ anyk wagtyny görkezmekde gürrüñ gidỳär.
    Kitaplaryñ arasynda “Hezreti Merỳem” diỳlen kitap uly göwrümli “bähri medid” galypda goşulan goşgular bilen, 1878-nji ỳylda Kazan şäherinde çapa berilỳär. 1895-nji ỳylda S. M. Matwiỳew “Bu eseri Orta Azianyñ derwüşler tegelenşiginde” jähr “Hökmünde köpçülikleỳin okalypdyr” -diỳip belleỳär. Onda Hezret-e Merỳemiñ hekaỳasy owadan dramada suratlanyp gidỳär.
    Şol döwür resalalarynyñ arasynda Hekim atanyñ resalasy has ähmiỳetli okalypdyr. Şonuñ ỳaly rowaỳatlar köp asyrlap demirgazyk türkileri, hamana Gyrgyzlaryñ arasynda has giñden ỳaỳrapdyr. Bu eser boỳdan-baş legenda görnüşde we Hekim ata hakdaky rowaỳatlardan ybarat bolỳar. Bu legendalara yslam sufistleri “Öwülỳäleriñ keramaty” -diỳip düşünỳärler. Bu eserde Hekim atanyñ durmuşy hakda maglumat berilỳär. Mysal üçin, şu aşakdaky rowaỳatda şeỳle görkezilỳär: “Ol çaga mahalynda mekdephananyñ beỳleki çagalaryna görä, kurhany boỳnundan gyssyrmaỳardy. Ol kurhany başynda saklap hormatly göterỳärdi. Okuw sapagy gutaran mahalynda mekdephanadan yzlaỳyn ỳüzi mekdephana tarap daşary çykỳardy.” Elbetde şol edep-ekram türkmenleriñ mollalarynda köplenç bolupdyr.
Günlerde bir gün Hojaahmet Ýasawy metjidiñ gapysynda oturan mahaly, bu çaganyñ beỳle bolşundan örän hoşhal bolỳar.Onuñ ene-atasynyñ razylygy bilen okuw terbiỳesini öz üstüne alỳar. Süleỳman 15 ỳaşlykdan Hojaahmedyñ müdiri bolỳar. Bir gün Hyzyr aleỳhussalam Hojaahmetlerde myhmançylykda bolỳar. Hojaahmet çagalary odun getirmäge iberipdir. Çagalar gaỳdyp gelşiñ güỳçli ỳagyş ỳagyp olaryñ odunlary öl bolupdyr. Getirilen odunlaryñ arasynda Süleỳmanyñ oduny gurak galypdyr. Ol öz eşigini odunyñ daşyna orap, öl bolmakdan saklapdyr. Şonda Hyzyr ata oña “Hekim” diỳlen lakamy beripdir. Soñ türkmen däbini eỳerip agzyna tüweläpdir. (Bu yrym türkmen taỳpa-tirelerinde bolupdyr. Taỳpa-tireleriñ içinde haỳsydyr bir ỳaşyulylaryñ biri çagany tüwelemek bilen özündäki bolan keramaty oña geçirdigi diỳip düşünipdirler). Hyzyr ata şeỳle diỳipdir: “Hudaỳa bu çaga paỳz ỳagdyr!”. Hekim atanyñ göwni paỳzdan dolupdyr. Şonda Hekim ata şu aşakdaky bent goşgyny aỳdypdyr.:

Kähalatlarda türkmenleriñ arasyna goñşy milletler ỳa-da tireler bilen agzalylyk düşen mahallarynda olaryñ arasynda parahatçylyk döretmekde ỳatlanan dört topar öwlatlar syỳasy-jemgyỳetçilik rol alyp barypdyrlar. Ähli türkmenler olaryñ töwellasyny alypdyrlar. Sebäbi olar bilen ỳagy bolmaklygyñ ỳaman netijesi bolar diỳip düşünipdirler. Şonuñ üçin bu dört toparyñ agzalary biri-birine garşy duran toparlaryñ aralaryna añsatlyk bilen töwellaçylyk edipdirler. Kähalatlarda talañçylar tarapyndan talanan mallary hem alyp eỳelerine gowşuryp bilipdirler. Şonuñ üçin öwlatlar agzyalalşan taraplaryñ arasynda syỳasy taỳdan örän ähmiỳetli rol alyp barypdyrlar.
    Umuman Etrek-Gürgen türkmenleriniñ arasynda ulyma-ruhanylaryñ ähmiỳeti türkmen jemgyỳetçiligini şerigat kanunlary boỳunça alyp barmaklykda-da esasy rol oỳnapdyrlar. Daşky ỳurtlardan Türkmensära syỳahata gelen syỳahatçylar bu barada dürli pikirler hem garaỳyşlar ỳaỳradypdyrlar. Şolaryñ arasynda belli syỳahatçy A. Wamberi hakda “Gyzyl Ependi” diỳlen bir rowaỳat hem bar. “Etrek-Gürgen türkmenleri bilen Osmanly türkmenleriñ arasynda gadymdan bäri hemişe gatnaşyk bolup durupdyr. A. Wamberi türk dili bilen arap dilini örän oñat bilip öwrenip sünni musulmanlaryñ däp-düzgünlerini çuññur öwrenen syahatçylaryñ biridir. Ol türkmenleriñ gadymy oturumlaşan ỳeri bolan Kümüşdepe şäherine gelip metjitde türk ruhanysy hökmünde ençeme wagtlap ymamlyk edipdir. (Elbetde A.Wamberiniñ dini hristiỳan dini; ol musulman dinini kabul etmeỳär). Günlerde bir gün Gyzyl Ependi metjide giren mahaly birinji sag aỳagy bilen metjide giripdir. Mesjide girmek hem ilki haỳsy aỳak bilen işikden basmak barada ol ỳerde dini däp-dessur hökmünde hemmelere öwredilỳär. Şonuñ üçin bir türkmeniñ ünsi oña düşüp munuñ musulman   däldigini açypdyrlar. A. Wamberi gaty ganlyk bilen ol jemgyỳetiñ elinden özüni halas edipdir”.35
Etrek-Gürgen türkmenleriniñ arasynda metjide girilen mahaly ilki çep aỳagyñ bilen girmegiñ garaỳyşy “Ýykylsagam ỳüregim metjide düşsün”, metjitden çykan mahalyñ sag aỳagyñ bilen çykmagyň sebäbi “Ýykylsam ỳüregim metjitde galsyn” – diỳlen düşünje bar.
    Soñlarda A. Wamberi Kümüşdepäniñ ulymalaryna 50 günlik namazlaryny halallamak üçin şonça gün namaz okamalydyklaryny habar ỳollaỳar.

Jemgyỳetçilikde irki döwürlerden bäri mesken-mekan diỳilen jaỳlary ỳyl on-iki aỳyñ içinde yssydan-sowukdan we howpdan-hatardan goranmak üçin medeniỳete öwrülip gaỳdypdyr. Bu medeniỳet soña baka her bir ỳeriñ öz medeni-jemgyỳetçilik garaỳyşlaryna laỳyklykda, arhitektura çeperçilikde öz dürli häsiỳeti bilen döredilipdir.
    Türkmenlerde irki arhitekturalar barada arhiologiỳa açyşlarynyñ şaỳatlyk edenlerinden başga-da henizler işlenmedik gadymdan galan ỳadygärlik nyşanlary bar. Mysal üçin Hazar deñziñ Günorta-gündogar owazisinde Kümüşdepe şäheriniñ demirgazygyndaky “Kiçi Kümüşdepe” atly harabaçylykdan çykỳan daş-tañsyk (küỳze) galyndylarynyñ şaỳatlyk etmegine görä, ol ỳerde gadymy bir medeniỳetiñ bolandygyny mälim edỳär. VII asyrdan bäri yslam dini Orta Aziỳa ỳurtlaryna ornaşyp başlandan soñ dini-medeni merkezler döredilip gündogar arhitekturasy özboluşly bir häsiỳete eỳe bolupdyr. Buhara, Hywa, Samarkant, Mary, Hokant, Kazan, Balh, Jürjen, Ürgenç, Nişapur, Töwriz (Tebriz) we ş.m. belli-belli şäherler döräp yslam dinine bap getirilip gurulan metjitler, medreseler, hüjreler, kerwensaraỳlar, öwülỳäleriñ üstüne dikilen aramgähler döräpdir. Hüjre-medreseler hem şol hereketden ugur alyp, asyrlaryñ dowamynda öz boluşly arhitekturasy bilen şekillenip gaỳdypdyr.
    Umuman her hüjre-medresäniñ ỳanynda metjit hem bolupdyr. Türkmen ilatynyñ çagalary şol mekanlarda sowatly bolup, ylym öwrenipdirler. Türkmenleriň ỳary bölegi şol bir wagtyñ özünde göçüp-gonma şertlerde ỳaşan bolsalarda, belli bir mekany metjit hökmünde belläp, şonda dini parzlaryny berjaỳ edipdirler. Aỳdylỳan rowaỳatlara görä, her oba täze bir ỳere göçüp baranda, şol ỳeriñ belli bir çäginde uly oỳ gazyp onuñ mehrabyny Günbatar-Günorta çüñke bakdyryp jemagat namazlaryny berjaỳ edipdirler. A.Wamberi ỳaly käbir syỳahatçylar “türkmenler göçüme-gonma şertlerde   ỳaşandyklary sebäpli, olarda din we ruhany örän pes derejede, kähalatlarda bolmandyr.”- diỳip belläpdir!36  
    Emma aỳdylan rowaỳatlara üns bereniñde welin türkmenler ähli şertlerde hem öz dini parzlaryny berjaỳ edip gelipdirler. Ol mehraply metjitler soňa baka shonda okap bilim öwreden meşhur öwlat-pirleriñ gubryna öwrulipdir.

  Türkmensähralarynda belli bir arhitekturadan häsiỳetlenip şeỳle gazylan oỳda, güniñ kölegesiniñ düşỳän taraplaryna görä, günorta namaz wagty bilen ikindi namaz wagtyny takyklapdyrlar. Şonuñ ỳaly jaỳlary wagtlaỳyn ỳaşalỳan ỳerlerde ỳasalypdyr. Görüp otursak türkmenler durmuşyñ ähli şertlerinde-de öz dini medeniỳetlerini we parzlaryny saklap gaỳdypdyrlar.
    Halkyñ maddy durmuşyna bagly bolan öỳ we mesken diỳlen enjamlar hakda etnologlar we antrapologlar gyzyklanyp iş öwrenipdirler.
    Jemgyetçiligiñ täze ewolỳutsiỳacy / kämilleniş / ylymlaryny öwrenijisi Jolin Steoard, adamzadyň öỳ we tehnologiỳanyñ diỳalektika baglanşykly gatnaşyklary barada söhbet açỳar. Ol öz söhbetlerinde “adamzat” nähili “tehnologiỳa” bilen “öỳüni” sazlaşdyryp bilipdir? Diỳlen sowaly orta atỳar. Sözi açyklamak üçin şeỳle dỳeli; “Öz ähli mümkinçiliklerine bagly bolan öỳ ỳa-da tebigy mekan, medeniỳetiñ bir böleginde, öz ösüş garmonỳasyna eỳe bolỳar. Şeỳle ösüşe tarap jähetlenen özgerişler, şol bir mekanyñ özünde adamzadyñ öỳ bilen talaba laỳyk iş abzallarynyñ arasynda doly gatnaşygy ỳola goỳmak bilen mỳesser bolupdyr.”.
    Mysal üçin Garagum çölleriniñ çokrap duran alawly tomusy hem gurak, sowuk we çagbaly gyşlarynyñ şertlerine laỳyklykda garaöỳleriñ üsti gümmez şekilli bolup gidiberipdir. Ewolỳusiỳa ylymlaryny öwreniji alym “Steoardyñ” pikiri hem türkmen garaöỳleridir. (Garaöỳe Etrek-Gürgen ỳomutlary “götdikme” -diỳip hem aỳdỳarlar. Ol hem bu meselä degişli bolup durỳar.).
    Garagum sährasynyñ agyr yssy we sowuklarynda göçme-gonma şertleri, mal sürilerini sürmek, esasanam gyşlaklaryñ-ỳaỳlaklaryñ wagtyny bellemek, ỳyldyzlaryñ üsti bilen ỳol hereketleriñ jähetlerini tapmak, gije-gündiziñ wagt hasaplary ỳaly ätỳäçleri öwrenmeklik sebäp bolup türkmen halkynyñ bir bölek maddy medeniỳeti ösüpdir. A.Wamberi şeỳle belleỳär: “Türkmen garaöỳleri Orta Aziỳada Hytaỳa çenli biri-birinden hiç hili esasy aỳratynlygy bolmany öz durmuş şertlerine baglylykda has dogry we doly ỳasalypdyr”.37    
    Şeỳle bolansoñ “Agaç öỳler türkmen astronomiỳasynyñ açary” diỳmäge laỳyk bolupdyr. Sebäbi diỳseñ garaöỳiñ şekillendiriş gurluşy arkaly namaz wagtlary takyklamak, pasyl çalyşyklary, aỳ we aỳyñ günlerine çenli tahmynlaşdyryp taỳyn edipdirler. Aỳyñ, güniñ şöhlesiniñ garaöỳiñ içine düşüş hereketleri üsti bilen şeỳle takyklaşdyrmaga miỳesser bolupdyrlar.
    Bu meseläniñ takyk beỳanyny tapmak üçin garaöỳi edil ỳer şary ỳaly mysal almak gerek. Garaöỳüñ şeỳle görnüşde şekillenmegi taryhyñ uzak jümmüşinde biziñ ata-babalarymyzyñ dürli durmuş şertlerinde, ỳaşaỳyş tejribeleriniñ üsti bilen miỳesser bolupdyr. Bolmanynda beỳleki miletlerdäki kaçevnikler ỳaly ỳeñil-ỳelpi tentlerden (gara çadyrlar) peỳdalanaỳmandyrlar. Beỳle tentleriñ eỳläk-beỳläk götermäge ỳa-da ỳükläp düşürmegi añsadam bolỳar. Geçmişde ỳyl-pasly öwrülşiklerini we wagt görkeziji ätiỳaçleriniñ ỳoklygy zerarly, asyrlaryñ uzak dowamynda garaöỳleriñ beỳle şekilenmegi hem ỳaşaỳyş üçin hem-de wagt görkeziji ätiỳaçleri kanagatlandyrmak üçin kämileşdirilipdir.
    Şekilde görkezilen öỳüñ gapysy günorta tarapda ỳerleşip öỳüñ ortaarasynda ojak we oturylỳan ỳer, öỳüñ edil merkezinde tüỳnük ỳerleşipdir. Ol ỳerde oturan adam, gapydan hem tärimiñ gözeneklerinden geçỳän günüñ şöhlesine we kölegäniñ düşỳäñ taraplaryna seredip, şol günüñ dowamyndaky ediljek dürli işleriñ kesgidini tapyp, wagtyny taỳyn edipdirler.
    Mysal üçin, tamdyr goỳberip çöregiñ bişmeli mahaly, guşluk çaỳ, nahar wagty, öỳle namazy, çopanyñ gelmeli mahaly, sürüni çöle sürmeli we getirmeli wagtlary, . . .   ỳaly esli işleriñ ỳerine ỳetirmeli mahalyny kesgitläpdirler.
    “Gapydan düşỳän günüñ şöhlesi, süỳrgünortan garaöỳiñ ortasyndaky ojaga göni düşỳär. Haçanda gün, gunbatara tarap meỳillenip başlanda içeri düỳşỳän gün şöhlesi ojagyñ gündogar tarapyna geçỳär. Şol wagt öỳle namazy berjaỳ etmeli wagtynyñ gelip ỳetendigini düşünỳärler.”38  
    Ýaz aỳy bilen güỳz aỳlarynyñ birinji güninden başlap birinji ferwerdin aỳy (20-nji mart aỳy) birinji mehr aỳy bolsa (20-nji sentiỳabr ỳy) gabat gelỳär. Gün şöhlesi şekilde görkezilen 1-11 terimiñ gözeneklerinden içeri düşỳär. Mysal üçin ỳylyñ birinji ỳarymynda tutunyljak işi göz öñune getirsek ỳaz aỳyndan näçe gün geçenden beỳläk gün garaöỳüñ aşak tarapy ỳagny günbatar-demirgazyk jähete meỳillenip başlaỳar. Elbetde öỳe düşỳän kölegäniň hereketi ỳer şarynyñ hereketine baglylykda bolup şeỳle üỳtgemeler emele gelỳär.
    Üç aỳyñ dowamynda gün   II san tärimiñ 15-nji gözeneginden 12-nji gözenegine çenli barỳar. Ýagny tomus aỳlarynyñ başlarynda (tir aỳy- iỳun, iỳul aỳlary) günün şöhlesi tärminiñ 27-nji gözeneginden içeri düşỳär. Başgaça aỳtsak gün her aỳda tärminiñ 4 gözenegini öz içine alỳar. Türkmenler şeỳle metodikalary peỳdalanyp bu hereketleriñ üsti bilen pasyl, aỳ kähalatlarda güniñ gün sanyna çenli kesgitläpdirler.
    Ýyl pasly tomus aỳlaryna ỳeten mahaly gije uzalyp gündiziñ gysgalyş tapgyry başlanỳar. Bu tapgyrda gün şöhlesiniñ düşüş hereketi yzyna tarap öwrülip sentỳabr aỳynyñ 20-sine ỳetip gelỳär. Sentỳabr aỳynyñ 20-si gününde-de, şol mart aỳynyñ 20-nji günündäki ỳaly gün ỳene-de I-II tärminiñ gözeneklerinden öỳüñ içine düşỳär. Sebäbi şol aỳlaryñ (mart-sentỳabr 20-nji) kähalatda 21-nji günlerede düşỳär. Günleri gije bilen gündiziñ uzynlygy deñleşỳär. Güỳz paslyñ başlanmagy bilen güniñ şöhlesiniñ düşỳän jähedi öỳüñ günbatar-günorta tarapyna meỳillenỳär. Bu tapgyrda hem öñdäki belläp geçişimiz ỳaly tertipde hereket durỳar. Mysal üçin haçanda gün şöhlesi birinji I san tärminiñ 10-njy gözeneginden öỳüñ içerisine düşende güỳz paslynyñ bir aỳynyñ geçendigini añladỳar. Ýagny biz sentỳabr aỳyndan Bitaraplyk (dekabr) aỳyna çenli geçipdiris. Bu hereket dekabryñ 20-sine çenli dowam edip I tärminiñ 4-nji gözenegine gelip ỳetỳär. Güniñ şöhlesi bu ỳere gelip ỳetenden soñ durỳar. Sebäbi gyş pasly başlanỳar. Gyş paslynyñ başlanmagy bilen güniñ gysgalyş tapgyry hem tamamlanỳar. Ýagny günüñ iññän gysga wagty bilen gijäniñ has uzaklygynda (parslar oña “Şäbe ỳelda” -diỳip atlandyrỳarlar). Şol günüñ ertesinden başlap gijäniñ uzynlygyndan kemelip başlanỳar. Şol wagt ỳagny tomusyñ başyndaky başlanyşy ỳaly gyşyñ başyndan başlanyp kem-kemden gije gysgalyp güniñ gün-günden uzynlygyna tarap gönükỳär. Bu hereket tir aỳynyñ birine çenli (21-22-nji iỳuna) dowam edỳär. Mysal üçin haçanda güniñ şöhlesi 13-nji gözenekden öỳüñ içerisine düşende, gyşyñ soñky aỳynyñ başlarynda durỳarys. Şeỳlelik bilen bir aỳdan soñ ỳaz aỳynyñ başlanjagyny añladỳar.
    Ýokardaky kadalaşan tertipdäki aỳdylan mysallar tärmiñ gözenekleriniñ nomeri boỳunça III-IV nomer tärminiñ üsti bilen güniñ dogyş-batyş jähetleri arkaly güniñ wagtlaryny añladỳar.
    Mysal üçin iỳul-awgust aỳlarynda öỳleden öñ güniñ şöhlesini II nomer tärmiñ 20-nji gözeneginden kesgitlenen bolsa, bu tapgyrda öỳleden soñ güniñ şöhlesiniñ batyşyny III nomer tärmiñ 20-nji gözeneginden takyklaşdyrypdyrlar.

Bilşiñiz ỳaly aỳ hem gün ỳaly gündogardan dogyp günbatardan ỳaşỳar. Ýöne säheriñ şapagynda we ikinji-agşamara aỳdyñ görünỳär. (Elbetde bulutsyz gijelerde).
Haçanda gün garaöỳüñ guñorta ỳarym şarynyñ ugrunda dogup ỳaşsa aỳ garaöỳüñ demirgazyk ỳarym şarynyñ jähetinde dogup ỳaşỳar. Bu tertibi düşünmek üçin bir mysal getireli:

    Meselem mordat aỳyñ soñlaryna (iỳul-awgust aỳlary) duran bo0lsak, bu aỳda gün şöhlesi 11 nomer terminiñ 20-nji gözeneginde dogup 111 nomer terminiñ 20-nji gözenegine baryp ỳetende ỳaşỳar. Aỳ bolsa 1 nomer terminiñ gözeneginde dogup (säheriñ şapagy mahaly), IV nomer terminiñ şol san gözenegine baryp

ỳetende ỳaşỳar. Şeỳle düşündiriş bilen agşamara ỳa-da gije diñe IV nomer terminiñ 9-njy gözeneginden asmana seredeniñde ayy görmek bolỳar.
Gün we onuñ şöhlesiniñ garaöỳüñ täriminiñ gözeneklerinde düşüş tertibi:
    - Çep tarapdaky bir täriminiñ 1-15-e çenli gözenekleri.
    - Sag tarapdaky IV täriminiñ 2-15-e çenli gözenekleri.
    - Çep tarapdaky II täriminiñ 15-30-eçenli gözenekleri.
    - Sag tarapdaky III tärimiñ 15-30-a çenli gözenekleri.
    - I: Ýylyñ ilkinji ỳarymynda gün şöhlesiniñ ỳörelge jäheti.
    - 1: Ýylyñ birinji ỳarymynda gün şöhlesiniñ ỳörelge jäheti.
    - II: Güỳz paslynda gün şöhlesiniñ ỳörelge jäheti.
    - 2: Ýaz paslynda gün şöhlesiniñ ỳörelge jäheti.
    - III: Gyş paslynda gün şöhlesiniñ ỳörelge jäheti.
    - 3: Tomus paslynda gün şöhlesiniñ ỳörelge jäheti."39
    XVII-XIX asyrlarda çet ỳurtlardan türkmensähralaryna gelen syỳahatçylar, ỳurduñ içki ỳagdaỳlaryna belet bolup Ýewropanyñ orta asyrynyñ täze akspluatsiỳon režimlerine ỳer- ỳurt açyşlaryny ỳerine ỳetirmek üçin kömek edipdirler. Olar Ýewropanyñ gowgaly senagatynda täze bazarlary açmak üçin biziñ dünỳa siwilizasiỳasyna uly goşant goşan türkmen ỳurtlaryna gelip, nädogry, maglumatlar bilen Ýewropa intelligensi, maglumatlar bilen Ýewropa intelligensialarynyñ añ-düşünjelerine başgaça täsir galdyrypdyrlar.
Bu gün türkmen intellegensiỳasy şeỳle nädogry göỳberilen düşünjelere, dogruçyl taryhy ỳazmak bilen jogap bermäge çalyşỳarlar.
    X-XIX asyra çenli Hywa, Buhara, Balh ... ỳaly şäherleriñ medreselerinde taryh predmetleri örän gyzykly has oñat öwrenilipdir. Sebäbi edil şol döwür türkmen ỳazyjy-alymlary taryh predmetleriniñ üsti bilen eposlar hem ep-esli kyssalar döredipdirler. Şol döwrüñ edebiỳatyny okanyñda geçmişdäki türkmen patyşalyklarynyñ döwründe dörän wakalary epos, kyssa we goşgy görnüşünde ỳazga geçiripdirler. Olar käbir hadysalary içgin öwrenenleri üçin Ýusup-Zuleỳha, Ýusup-Ahmet, Zöhre-Tahyr, Saỳatly-Hemra, Zeỳnelarap we Emir Hemza ..., ỳaly türkmen ỳurtlar we begliklerine   degişli dessanlaryñ döretmegiñ hütdesunden gelipdirler.
    Umuman türkmenler Seljuk döwründen bäri dünỳäniñ dürli künjeklerinde metjit-medreseler hem beỳleki binalary galdyrmakda has ykjamlaşypdyrlar. Bu barada arhiologiỳa ylymlary sanardan köp işleri ỳerine ỳetirdiler. Umuman şol döwürleriñ içinde XIV-XVI asyrlary ỳatlap geçsek ỳerlikli bolar. Akgoỳunly we Garagoỳunly türkmen döwletleriniñ dowam eden zamanynda olaryñ patyşalary tarapyndan türkmen metjit-medreselerine örän ähmiỳetli garalypdyr. Meselem “Gök jama” adyndaky Tebriz şäherindäki metjidi Garagoỳunly türkmenleriñ serkerdesi Jahanşa binỳat etdiripdir. Uzyn Hasan Akgoỳunly Tebriziñ çäginde bir ajaỳyp metjit bilen medrese saldyrypdyr. Wenesiỳadan gelen täjir ol barada şeỳle ỳatlaỳar.:”Uzyn Hasanyñ bina eden metjidi şeỳle ajaỳyp, ony wasp etmäge has laỳyk.”40
    Ol bir görnükli meỳdanyñ içinde ỳerleşipdir. 1478-nji ỳylyñ Türkmenbaşy aỳyndaonuñ ogly Soltan Halyl, onsoñ şol ỳylyñ iỳunynda beỳleki bir ogly Ýakup soltan patyşalyk däbinio ỳerine ỳetirmek üçin şonda tagta çykỳarlar. Şol döwrüñ ỳadygärliklerinden diñe Uzyn Hasanyñ metjidi bozulman galypdyr."41      
    Uzyn Hasan metjidiniñ ỳanyndan talyplar üçin ylym almaga bir uly hüjre hem saldyrypdyr. Ol hüjre “Mädräseỳe Näsiriỳe” adyndan henize çenli şol mäkämligi bilen ỳadygärlik bolup galypdyr."42
    Uzyn Hasan Akgoỳunly dünỳäden wepat bolandan soñ, şol hüjräniñ uly howlusynda jaỳlanypdyr.43
    Akgoỳunlylaryñ döwründe ylaỳtada Uzyn Hasanyñ döreden binalary örän köp bolupdyr. Onuñ maşgalasy Seljukşabeỳgiñ hem türkmenleriñ metjit-medreselerini bina etmekde örän uly goşant goşupdyr. Ol Täbriziñ metjidini ösdürmekde haỳr işleri ỳerine ỳetiripdir. Ol metjidiñ kybla tarapyndan uly gupba saldyryp, onuñ daş-töwereginde bezeg işlerini geçiripdir."44 [. ]
    Görşumiz ỳaly türkmenler diñe bir Türkmenistanyñ çäginde dälde, beỳleki ỳurtlarda hem görnükli ỳadygärlikleri binalar edipdirler.
    Türkmenler haỳsy bir ỳerde oturymlaşyp başlanda, birinji nobatda metjit-medreseleri bina etdiripdirler. Olar metjit-medreseleri ỳörite bişen kerpiçler bilen saldyrypdyrlar. Her metjidiñ ỳanynda azan aỳtmak üçin diñ (minara) dikeldipdirler. Häzirki döwürde minaralaryñ üstünde ses güỳçlendiriji enjamlary peỳdalanypdyrlar.
    Etrek-Gürgen türkmenleriniñ arasynda yrym edinip çagalarynyñ göwegini ỳa-da sünnetlenen soñ sünnetiniñ uçgyrajygyny hüjräniñ aşagyna taşlaỳarlar. Olar bu yrymy berjaỳ etmekden maksatlary arassa niỳetli çaganyñ alym bolup uly derejelere ỳetmegini arzuw edipdirler.

        a). 1979-njy ỳyla çenli hüjreleriñ ähmiỳeti :

Öñde belläp geçişimiz ỳaly hüjre- medreselerde türkmen halkynyñ ulymalary bilim alyp gaỳdypdyrlar. XIX asyryñ aỳaklarynda we XX asyryñ başlarynda Türkmensährada belli oba-şäherleri köpelip başlandan beỳläkk dini bilim almak üçin hüjre-medreseler hem gurlupdyr.
    Oña ỳolbaşçylyk edỳän ulamalaryñ köpüsi Hywa, Buhara we Gögeldaş ỳaly şäherileriñ dini merkezlerinde bilim alyp gaỳdanlar bolupdyr. Şolaryñ arasynda Kümüşdepe şäheriniñ uly hüjresiniñ dini wekili Abdyjan Ahun, Hojanepes etrabynyñ hüjresiniñ dini wekili Amangeldi Ahun we Ketdepir Işan ỳene-de türkmensähra boỳunça Nazar Ahun tagsyr Maheri, Aỳjan Ahun çynsuwly, Mämet Ahun, Teñli Ahun, ... ỳaly ulamalar Kümmetkowus, Bendertürkmen, Akgala, Garabulak, Marawadepe, Inçeburun, Kerimişan, Anbarolum, Omçaly, Bäşỳuwusga we Erfanabat ỳaly oab-şäherlerde dini bilim ỳöredipdirler. Ol döwürlerde Eỳran patyşasynyñ döwleti tarapyndan ỳaşy 18-den geçen ỳigitleri ỳurduñ serbazçylyk gullugyna çagyrylỳardy. Türkmenleriñ arasynda 1960-njy ỳyla çenli ỳetginjek oglanlary serbaz gullugyndan halas etmek üçin köplenç hüjre mollaçylyga beripdirler. Ol wagt bir molla talyp okuwyny ahunçylyk derejesine çenli dowam etdirenden soñ, gulluga çagyrypdyrlar. Şonuñ üçin türkmen ulamalary okuw kursuny ahunçylyk derejesine çenli 10 ỳyla barabar dowam edipdirler. Ýagny 30 ỳaşa çenli şol mertebäni gutarmandyrlar. Onuñ sebäbi 30 ỳaşdan soñ, gulluk kanundaky “Ýasuly kepillik hukugyny” peỳdalanypdyrlar we serbaza gitmekden halas bolupdyrlar. Şonuñ üçin türkmenleriñ hüjre-medreseler hem mollaçylyk däbi ikinji bir tarapdan ham ähmiỳetli derejede alnyp barlypdyr.
    1960-1961-nji ỳỳllardaky Eỳran patyşasynyñ tarapyndan çykarylan kanunlary esasynda bir tarapdan ỳaşy ỳeten okuwçy mollalary serbaz gullugyna gitmäge mejbur edilipdir. Ikinji bir tarapdan metjit-hüjrelere düşỳän maddy düşegüñtler fonduny ỳagny üşür, zekat, homs we wakf ỳaly halk tarapyndan ỳygnalỳan maddy (pul) kömeklerini döwlet sandygyna geçiripdirler.Netijede bolsa bu geçirilen kanun umumy Eỳran boỳunça ahun-mollalaryñ maddy hemaỳat örän pes derejä düşüripdir. 1963-nji ỳylda Eỳranyñ şasy Mämmetreza Pählewi ykdysady, syỳasy we jemgyỳetçilik reformalary geçirmekligi zerur saỳyp “Ak rewolỳusiỳa” adyndaky geçirilen reforma geçirenden soñ Eỳranyñ ruhany jemgyỳranyñ ruhany jemgyetleri oña garşy çykỳarlar.

Şol wagt tähranda we ruhanylaryñ merkezi bolan Kum şäherinde Aỳatulla Kaşany we Aỳatulla Homeỳni ỳaly ỳolbaşçy ruhanylar bu geçirilỳänreformalaryñ garşysyna gaỳtawul görkezipdirler. Şonuñ üçin 1964-nji ỳylda Kum şäherindäki ruhanylaryñ uly merkezi bolan “Feỳziỳe” atly hüjräni döwlet tarapyndan berk gözegçilige alynỳar. Bu hakda Eỳranyñ orta mekdep taryhynyñ IV kitabynda şeỳle görkezilỳär: “Ymamyñ Tährandaky ulamalary ỳüzlenip göỳberen ỳüzlenmesinden soñ, şa olara garşy gaỳtawul hökmünde ruhanylary ỳurt serbazçylyk gullugyna äkitmekligi yglan edỳär. 1964-nji ỳylyñ aprel aỳynyñ 21-nji güni ruhanylary serbaz gullugyna ỳollamak baradaky perman çykarylỳar. Döwletiñ jandarmlary köçelerde, ỳollarda talyplary tutup, serbazhanalara tarp ỳollaỳarlar. Şolaryñ arasynda Ymam ỳakyn duran göreşjeñ ruhanylar Alyakber Haşymy Rafsanjany we beỳleki ruhanylar hem bolupdyrlap”.45
    Şol ỳylyñ 4-nji maỳynda (15-hordat 1342-ş.ỳyl) patyşanyñ tarapyndan ep-esli ahun-mollalar basylyp, atylyp ỳa-da daşary we içerdäki ỳurtlara sürgün edilỳär. Şol döwürde Aỳatulla Homeỳni hem Türkiỳä soñ hem Yraga kowulỳar.

Eỳran patyşasy bilen bu jemgyỳetiñ arasyndaky dörän gapma-garşy hereketler soña baka 1979-nji ỳylda beỳleki oppozisiỳon partiỳa-guramalar bilen bilelikde Eỳranyñ ähli umumy (umumyhalk) ynkylabyna öwrülỳär. Bu özgerişler soña baka Eỳran Yslam Respublikasynyñ döremegine sebäp bolỳar.
    Şeỳlelik bilen 1961-nji ỳyldan bäri metjit-hüjreler öñki ähmiỳetinden düşürilỳär. Ruhanylary şeỳle bir maddy eklenjinden mahrum edilenden soñ Türkmensähradaky ahun-mollalar hem beỳleki söwda işleri bilen meşgullanyp başlaỳarlar. Olar köplenç haly-halyça sungatynyñ söwdasy we ekerançylyk ỳaly kärler bilen meşgullanỳarlar. Emma esasy ruhanylar öz religi taglymatlaryny sakilap galỳarlar. Türkmenleriñ arasynda olary hemişekisi ỳaly hormatlanyp-sylaglanyp gaỳdylỳar.
    1313-nji ş ỳylda XX asyryñ II on ỳyllygynda Eỳran şasynyñ tarapyndan Tähran şäherindäki Tähran uniwersitetiniñ ỳanynda teologiỳa ylymlarynyñ fakulteti açylyp, ahunlyk derejesini goran ruhanylary şol fakultetde ylahyỳet baradaky okuwa göỳberilỳär, Şol fakultetde okan şahsyỳetler soñabaka esasy orunlara eỳe bolỳarlar. Eỳranyñ 1984-nji ỳyldan 1997-nji ỳyla çenli prezident Alyakber Haşyma Rafsanjani, Eỳranyñ Jemhuryỳe Yslam Partiỳasynyñ birinji sekretary şehit bolan Aỳatulla Behişti, Eỳran Türkmenleriniñ   1979-njy ỳyldaky çykyşlaryna ỳolbaşçylyk eden Welimuhammet Ahun Arzaneş, şehit bola Aỳatulla Bahunär, şehit bolan Aỳatulla D. Mufattah, ... ỳaly belli syỳatulla D. Mufattah, ... ỳaly belli syasy şahsyỳetler şol fakultetiñ işe başlan döwründe ilkinjiler bolup okuwy tamamlaỳarlar.
    Ýokardaky agzalan fondy Eỳran şasy tarapyndan baglanany bilen Türkmensähradaky metjit-hüjrelere halkyñ tarapyndan berilỳän maddy kömekleri köp bir egsilmändir. Ýöne mollaçylyk okuwy örän ünsden düşürüldi. Onuñ sebäpleriniñ biri 1928-nji ỳyllardan bäri döwletiñ täze sistemadaky döreden mekdep-medreseleri ỳagny “däbestan” we “däbirestan” ỳaly okuw merkezleri açylyp, türkmenler öz çagalaryny köplenç şol merkezlerinde ỳerleşdiripdirler. Örän az sanly maşgalalar (esasan anhun, işan, sopy we öwlatlar maşgalalary) mollaçylyk okuwlary bilen gatnaşypdyrlar.
    Ýönekeỳ hüjreler umuman 8-10 sany otagdan ybarat bolupdyr. Her okalga otagda 5-3-e çenli okuwçy molla kabul edilipdir. Olar eklenç harajatlaryny berilỳän hüşür, zekat we beỳleki niỳetlenỳän maddy kömeklerdenüpjün bolupdyrlar. Okuw predmetleri bolsa ahun tagsyrlary tarapyndan taỳyn edilipdir. Olar türkmenleriñ dürli toỳ-tomaşalary tarapyndan taỳyn edilipdir. Olar türkmenleriñ dürli toỳ-tomaşalary we baỳramçylyklaryna gatnaşyp, dürli dini we şergi däp-dessurlaryny alyp barypdyrlar.

Ýokardaky ỳatlanan wakalar esasynda hüjrelerden ỳygnalyp serbaz gullugyna äkidilip mollalar soña baka mollaçylyk okuwyny taşlaỳarlar. Türkmensähra türkmenlerinde “molladan azan” diỳden bir gep hem bar. Şol hatarda mollaçylygy taşlap gara iş bilen maşgullanann kişiler durmuşda özlerini dogry alyp gide bilmändirler. Şonuñ üçin olara “Molladan azmyş!” diỳip salgylanypdyrlar.
    Umuman aỳdylanda 1970-1980-nji ỳyllarda ỳokardaky ỳatlanan sebäpler boỳunça sebäpler boỳunça metjit-hüjreler örän ähmiỳetden düşen döwri bolup durỳar. Ol wagtlar mollalar bir ỳere gudaçylyga baranlarynda gyz almagy añsat düşmändir. Täze okuw sistemasynda okuwyny tamamlap mugallym ỳa-da döwlet işi bilen meşgullananlar bolsa has ähmiỳetli seredilip hormatly adamlar hasaplanypdyrlar. Edil şol döwürlerde mollalar köpçüligiñ ünsinden düşürileni üçin kähalatlarda olar hüjrelerdäki içu-içgiler kanagat etmäni üỳşüşip retoranlarda oturup garagolluk eden mahallary hem az bolmandyr. Olaryñ käbirleri has dilewar bolupdyrlar Şonuñ üçin il arasynda “Ussa berde eliñi çek, molla berdedilini çek” diỳlen nakyl peỳda bolupdyr.
    Häzirki zaman da okuwçy çagalar 10-20 ỳaşa barỳança tomus rugsady aỳlarynda namaz-gurhan öwrenmek üçin metjit-hüjreler berilỳär. Olary okadỳan ahun-molla arap-türkmen dilinde sapak metody bolup, Şonuñ esasynda sapak berỳär. Sapaklar sorag-jogap usulynda alynyp barylypdyr. Onda mollanyñ soramagy bilen okuwçy oña jogap beripdir. Ýönekeỳ sapak berỳän ahun-mollanyñ elinde hemişe temmi taỳagy bolupdyr. Okuwçy soraga dogry jogap berip bilmedik ỳagdaỳynda ol temmi taỳagy bilen düşek düşelen polunyñ üstüne abai-syỳasat etmek üçin gatyragada urỳar. Elbetde gadymy döwürlerde hüjreleriñ ỳörite okuwçy mollalaryny şeỳle ỳagdaỳda “Pelekden” gyssyrypdyrlar. Ýagny okuwçy mollanyñ iki eli we aỳagyny 2-3 metrlik agaja dañyp, agajyñ her tarapyndan bir molla ỳokary galdyryp, mugallym molla okuwçynyñ aỳagynyñ aşagyna elindäki çybyk bilen (saỳgyç) näçe gezek saỳgylandyrypdyr. Ol döwürde oña “Pelekden gyssyrma”, mollanyñ elindäki agaja bolsa “temmi taỳagy” diỳipdirler. Elbetde Pählewiler döwründe täze mekdepler açylyp döwrebap işlenip gaždylandan soñ ol hili terbiỳe metodlary ỳazgarylyp okuw predmetlerde “yzagalak metod” hökmünde düşündirilỳärdi.

Şeỳle hem Türkmensähradaky türkmenleriñ pähimde adam bilen allatagalanyñ arasynda “ruhy-dini” şertnamalary bar. Oña “Elmisak şertnamasy” diỳipdirler.
    Molla sorag- jowaply predmetiñ bir ỳerinde soraỳar:
    Sorag – Asla musulman siz?
    Jogap – Elbetde musulman biz?
    S.- Haçandan bäri musulman?
    J.- Elmissakdan bäri musulman biz.
    S.- Elmysak manysy nämedir?
    J. – Elmisak diỳmegi manysy şeỳledir: “Eỳämiz perwerdigäri elemniñ tarapyndan janlarymyzy ỳaradanda (Elesto berebbekom) diỳip neda (ses) gelỳär, ỳagny – “Meger men siziñ eỳäñiz dälmi?” – diỳende, biziñ janlarymyz (howa)   agny onamşyp belki sen biziñ aỳämiz we heleke külli şeỳ (ähli zady ỳaradan we razyky külli haỳ) ähli janlylary eklän. Ybadat edilmäge layỳk, nahyllarynda (bolguayz pällerden) gaçmaga boỳun alypdyrlar. Şol mäkäm ehdin adyna “Elmisak”- diỳip at beripdirler .”46
    Elbetde şeỳle garaỳyşlar we din hakdaky okuw usullaryñ gözbaşy gadymy Hywa-Buharadaky okuw usullaryndan akym alandygyny bellemek gerek. Ýöne türkmen ahun-mollalar hersi öz ỳerli türkmen medeniỳetlerine görä goşant goşupdyrlar.
    XX asyryñ başlaryna çenli türkmenlerde mekdep başlangyç dini mekdep bolup arap halyfatyndaky şertlerde saklanyldy.
Okuwçylar bu ỳerde dini kitaplarda ỳazylan goşgulary, Hafiziñ, Saidiniñ poemalaryny okaỳarlar. Ýöne dini kitaplarda ỳazylan zatlar üçin köplenç düşüniksiz bolupdyr.
    XIX asyryñ 70-nji ỳyllaryna çenli Eỳranda orta asyryñ bilim sistemasy saklanyp galypdyr. Okuwda ymamlaryñ, şalaryñ, emirleriñ, hanlaryñ we ş.m. atly adamlaryñ alyp baran işleri, durmuşy barada okalypdyr. “Edil şol döwürde Mürzatagy han ösen ỳurtlaryñ   derejesindäki medreseleri döretmäge synanşỳar. 1852-nji ỳylda Tähranda ylymyñ öỳi “Darylfunun” atly esasan ỳekeje ỳokary bilim mekdebi harby spetsiỳalistler, mugalymlar we dölwte işgärleri terbiỳelemek üçin birinji ädim ädilipdir”.48

Türkmenler hem her bir beỳleki musulmanlar ỳaly günde bäş wagt namaz okaỳarlar. Kähalatlarda bäş wagt wajyp namazlardan başga-da “mustahap namazy” diỳlen ybadaty berjaỳ edỳärler. Türkmenler remezan aỳlarynda namazlaryny oñardygyça metjitlerde okaỳarlar. Öñki döwürlerde türkmenleriñ metjidi öz ỳaşaỳyş şertlerine görä, garaöỳlerde ya-da beỳleki bir şertlerde döwrebap salynan jaỳlarda bolupdyr. Emma oturumlaşyp başlanlaryndan soñ Türkmensähranyñ esli   ỳerlerinde uly metjitler bina edilipdir. Metjidiñ içine düşelỳän düşekleriñ üstüne ỳörite “sejjadaly” dokalan halydyr ỳa-da basylan keçe görnüşdäki “namazlyk” ỳazylỳar.

Gurply türkmen maşgalalary mübärek remezan aỳyndan bir näçe gün öñ bir goỳun, geçi ỳa-da göle soỳup, goñşy-golamlar hem dogan-garyndaşlaryny myhmançylyga çagyryp hudaỳ ỳolyna “sadaka” edỳärler. Erkek kişiler çagyrylan ỳere baryp nahar edinỳärler. Ýöne aỳal maşgalalara bolsa, bişirilen nahardan öỳüne iberỳärler. Bu myhmançylyga “Alla ỳoly” hem diỳipdirler. Umuman remezan aỳynyñ ähli gijelerinde türkmenleriñ arasynda şeỳle sadakaly myhmançylyklar bolup durỳar. Olar remezan aỳynyñ 27-si gijesini has hormatlaỳarlar. Oña “Gadyr gije” diỳip atlandyrỳarlar. Gadyr gije hakda gurhanda ỳörite rowaỳatlar bar. Oña arap dilinde “Leỳletilgadyr” diỳip degişli “aỳat” hem “süreler” inipdir. Şol gije ỳagşy myhmançylyk edilip uzakly gije oturşyk gurỳarlar. Adamlar gün tertibindäki ilkinji irki ertir namazlaryny okap, ertirlik edip, onsoñ ,ỳatỳarlar.49

Türkmensährada ỳylda iki sapar uly dini baỳramçylyk, ỳagny “Oraza” baỳramy bilen “gurban” baỳramy tutulỳar. Bu baỳramçylygy has dabaraly alyp barỳarlar. Oraza baỳramçylygyny “aỳde fetr”, gurban baỳramçylygyny “Aeỳde gurban” hem diỳip atlandyrỳarlar. Bu iki baỳramçylykda ähli oba-şäher ilaty Belli bir mekanda “jemgyỳet (jemagat) namazyny” ỳagny, “aỳt namaz” berjaỳ edỳärler. Şol baỳramçylyk günleri her kim özüne niỳetläp goỳan iñ täze egin-eşiklerini geỳiỳärler. Gurban baỳramy Türkmensährada 3 gün tutulỳar. Gurban baỳramynyñ birinji güni öỳleden soñ mal öldürlỳär. Bu baỳramçylyklaryñ hersiniñ döreỳşi barada rowaỳatlar bar. Gurbanlyk çalnandan (soỳulandan) soñ her maşgala gapysynda sadaka berỳär ỳa-da bolmasa-da ỳedi goñşusyna gurbanlyk etinden iberyärler. Gurban baỳramynyñ sadakasyndan her bir türkmen musulman bendesi ỳedi gapydan sadaka datmagy özlerine sogap diỳip hasap edỳärler."50

Türkmenler her baỳramyñ ilkinji gününden iki gün öñünçä “kir güni” diỳip öỳlerini hem daş-töwereklerini arassalap başlaỳarlar. Baỳramdan bir gün öñünçä “kokun güni” belläp, bugdaỳ unundan ỳörite taỳỳarlanylỳan   “çapaty” ỳa-da “kokun” bişirip, ỳedi goñşa paỳlaỳarlar. Baỳramçylyk güni bolsa, her öỳde supra ỳazylyp, dürli süỳji tagamlar bilen saçagy bezeỳärler. Ilki bilen ỳaşlar, ỳaşyulylary sylap, görme-görüşe baryp, baỳramyny gutlaỳarlar.   Meỳdanlarda “çatma” gurup, hiññillik uçỳarlar. Ulyrak çatmalara “bäş şalman” ỳagny bäş sany uly hem uzyn şalman agaçdan dikilỳän çatma diỳlipdir. Olaryñ kiçirägine sallançak diỳilipdir. Ýene-de bir uzyn şalman agaçdan dikilỳän “aỳlama” diỳlen oỳun hem uçỳarlar.
    “Baỳramçylyk günlerinde oglanlar-gyzlar gatyşyp bilelikde oỳnaỳarlar. Gijelerine läle kakỳarlar. Türkmen folklỳoryndaky dürli oỳunlar ỳerine ỳetirilỳär”.51
Ýañy-ỳakynda Türkmensährada mugallymlar tarapyndan gurban baỳramçylygy türkmen halkynyñ arasynda ähmiỳetiniñ bardygyny aşakdaky görkezilen fakt mälim edilỳär.
    Gülistan welaỳatynyñ “ähli sünnet” mugallymlarynyñ gurban baỳramynyñ resmi dynç gününi üç gün etmelidikleri hakda Gülistan welaỳatynyñ bilim edarasynyñ baş müdirine   talap edilip ỳazylan hat “Sähra gazỳetinde çap edildi.
“Täze aỳagalan Gülistan welaỳatynyñ işe girişip başlanyny gutlamak bilen, geografiki territoriỳany hem-de jemgyỳetçilik düzümini gözöñünde tutup, bu welaỳatyñ beỳleki gadymy goralmaly miras-medeniỳetlerini hem däpleri bilen bir hatarda terk etmeklik ruhy we maral taỳdan döredỳän käbir dini garaỳyşlardaky düỳpli ytygatlaryny kanunlaşdyrylmagy garaşylỳar. Gurban baỳramy bilen oraza baỳramy ähli musulmanlaryñ arasynda, esasan hem bu welaỳatyñ jemgyỳetiniñ esasy sanyny döredỳän ähli sünnet doganlarynyñ iki uly yslamy baỳramçylygydyr. Türkmenleriñ arasynda bu baỳramçylyk uly hem dabaraly alynyp barylỳar. Şonuñ üçin ähli sünnet doganlaryñ medeniỳetinde uzak ỳyllaryñ dowamynda üç gün baỳramçylyk bolỳan baỳramlaryñ gadymy däp-dessurlaryny saklap, berjaỳ etmek üçin, näçe ỳyldan bäri üç günden bir güne getirilen bu baỳramçylygyñ resmi dynç gününi üç güne öwürmegiñizi talap edỳäris”.52

Türkmensähradaky türkmenlerde “ak aş (agaş)” diỳlen her kimiñ öz şahsy baỳramy bar. Haỳsy bir türkmen 63 ỳaşa baranda Muhammet Pygamberiñ ỳaşyna ỳeteni üçin goỳun çalyp, hudaỳ ỳoly berip, sadaka edỳärler. Olar pygamber ỳaşyna ỳetendiklerine guwanyp, özlerini bagtly hasap etỳärler.

    Şeỳle hem türkmensähradaky türkmenler öz ölen-ỳitenlerini has sylap onuñ üçin “musybat” tutỳarlar. Olary ỳatdan çykarmaỳarlar. Sebäbi ol ỳerde dogan garyndaşlyk ỳedi arka çenli gandüşer garyndaş diỳip hasap edilỳär. Haçanda bir türkmen kişi wepat bolsa, ony dini-milli däpleri bilen ỳerleỳärler. Ýagny ỳuwỳarlar. Onsoñ köpenine dolap, salaja çykaryp, metjide eltip (ỳakynynda metjit bolmasa, bir ỳalaza arassa meỳdanda) oña jynaza çykỳarlar. Onsoñ öliniñ wesỳeti boỳunça 10-15 adam gölegçi bolup, onuñ ata-baba öwülỳäçiligine eltip meỳdi öz türkmen dini usuly boỳunça ỳer gazylyp başyny kybla bakdyryp, üstüne agaçdan “gapyrga” jaỳlap, toprak bilen ỳapỳarlar. “Gubur” ỳerden ỳokarda gümmez ỳaly kiçi depejik bolup galỳar. Soñ musabat düşeniñ öỳüne gelip gapysynda birnäçe salym “ses” edỳärler (aglaşỳarlar). Şeỳlelik bilen gapyda “Çadyr” (wagtlaỳynça salynỳan öỳ ỳa-da tent) dikeldilỳär. Iliñ belli karysyny getirip, musybata gelen-gidenleriň tarapynda doga we haỳrat okalỳar. Musybat düşene tesselli berilip “yzyy ỳarasyn” aỳdylỳar. Beỳleki oba-şäherlerdäki dogan-garyndaşlaryna habar iberỳärler. Şol günüñ ertesi dogan-garyndaşlary hersi öz gurbynyň çatyşyna   görä, özleri bilen çaỳ, şeker, mata hem goỳun ỳaly maddy kömekleri bilen “Aỳada (musybat)” gelip gurhan hatm edip, doga mejlisini geçirỳärler. Şeỳle etmek bilen yzyna galanlara göwünlik hem teselli berỳärler.
    “Türkmensähradaky gurply maşgalalarda, umuman, hemmesinde diỳen ỳaly wepat bolan kişiniñ üçüsi, ỳedisi, otuzy (aỳy), kyrky, altmyşy, togsany, ỳüzi, ỳüzỳigrimisi, ỳüzellisi, ỳüzsegseni, ikiỳüz ony, ikiỳüz kyrky, ikiỳüz etmişi we her ỳỳlda ỳylyny goỳun soỳup, hudaỳỳoly berỳärler. Wepat bolan şahsyñ mal-matasyny ỳedisinden soñ, oglan-uşak ỳa-da bolmasa-da dogan-garyndaşlarynyñ arasynda yslam dininiñ şerigaty boỳunça “terekä” salỳarlar. Ýagny mal-mülki bölünip mirasdüşerleriniñ arlaryna paỳlanỳar. Beỳleki mususlman milletlerde bolşy ỳaly, türkmenleriñ guburynyñ başynda hem wepat bolanyñ ady hem doglan we wepat bolan ỳyly we güni, aỳ ỳerligini daşa ỳazdyryp goỳulỳar. Guburyñ başynda goỳulỳan daşlar köplenç mermerden goç hem goçuñ şahy ỳaly görnüşde, kähalatlarda iki gerişli adam heỳkeli görnüşde ỳasalyp goỳulypdyr”.53

1979-njy ỳyldaky Eỳranda geçirilen rewolỳutsiỳa soñabaka yslam rewolỳutsiỳasyna öwrülip Eỳranda “Yslam Respublykasynyñ” döredilmegine getirdi. Şondan soñ bütin Eỳran boỳunça beỳleki sünni dini garaỳyşly milletleriñ arasynda hem dini hereketleri ösüş häsiỳetine eỳe boldy.   Şolar bilen birlikde Sistan Buluçystanyñ dini wekili şih Abdulaziz Moulawy, Eỳranyñ Günbatar Kürdistanynyñ dini wekili mufti şih Osman, Eỳranyñ Günortasynda ỳerleşỳän arap sünnileriñ dini wekili we Türkmensähradaky ahun-ulymalar hem bu hereketlere goşulypdyr. Türkmensährada “Ähli täsännon” ỳagny sünni musulmanlar üçin öz dini taglymatlary esasynda ỳazylan kitaplary neşir edilip başlandy.
    Dürli halk hereketleri bilen bilelikde (syỳasy, medeni, ykdysady) din hereketleri hem käbir ỳaşlaryñ arasyna ỳöriteleşdi. Şolaryñ biri “Änjomän-e Islami-ỳe Jäwanane torkmän” (Türkmen Ýaşlarynyñ Yslamy Jemgyỳeti) ady bilen Türkmensährada işläp başlady. Olar şol wagtdaky Eỳranyñ prezidenti Banysadr bilen raỳdaşlyk edeni üçin soñ ỳapyldy. Olaryñ ỳapylmagy bilen 1979-1980- nji ỳyllardaky Türkmensährada döredilen “Türkmensähranyñ sowet awtonomiỳa” sistemasyny dagydylandan soñ dini – yslamy hereketler Türkmensährada ünsden düşürildi. Sebäbi türkmenleriñ sünni garaỳyşy bir tarapdan döwletiñ şaỳy propagandasy, ikinji bir tarapdan biri-biri bilen deñ hasaplanmaỳardy. Şonuñ üçin Türkmensähradaky türkmen ỳaşlarynyñ arasynda öz medeniỳetlerine mahsus bolan dini-yslamy hereketleri boỳunça dini-syỳasy hereketler emele geldi. Olar türkmen ulymalaryna ỳüz tutỳardylar. Türkmen ỳaşlary dünỳä boỳunça alnyp barylỳan dini-yslamy hereketlere goşulyşmak isleỳärdiler. Sebäbi döwlet yslam döwleti bolany üçin şeỳle bir jemgyỳetiñ döremegine mümkinçiligiñ bolmalydygyna düşünilỳärdi. Şonuñ üçin käbir ulamalaryñ maslahaty boỳunça ỳaşlar 1981-1982-nji ỳyllardan bäri Pakistandaky “Ähli täsännon” jemagatyñ yslamy hem ylahyỳet okuw merkezlerine bilim almaga göỳberilỳärdi. 1970-nji ỳyllardan soñ, türkmen talyplary, dini bilim almak üçin Saud Arabystan, Müsür, Siriỳe hem beỳleki musulman arap ỳurtlaryna iberilỳärdi. Ýöne ol döwürde bilim alyp gelen talyplar umymy dini-ylahyỳat bilim derejesini gutaryp, ỳörite diplom bilen ỳurtlaryna dolanyp gelerdiler. Gelenden soñ mugallymçylyk ỳa-da ahunlyk derejesini gorap käwagt döwlet edaralarynda-da iş alyp barỳardylar.
    Geçen döwürlerde öñki SSSR-iñ Owganistanyñ Demokratik Partiỳasyna doganlyk kömegi esasynda dünỳä syỳasatlaryna ugrugan akymy hem beỳleki syỳasy-ykdysady bähbitleri boỳunça olaryñ ỳurduna goşun döküp belli bir prosesiñ dowamynda dini hereketleriñ öjükmegine sebäp boldular. Şonyñ üçin Arabystan hem Pakystan ỳaly musulman ỳurtlaryñ ünsleri Owganystana tarap gönükdi. Olar kömek üçin 1984-nji ỳylda Saud Arabystanyñ ỳolbaşçylygynda Päkistanda hem beỳleki Orta Aziỳadaky ỳurtlarda dini propagandalar ỳola goỳdular. “Fars aỳlagyñ gyrasyndaky oturan Arap Emiratlary hem şihlary Arabystanyñ ỳolbaşçylygynda dini medreseler salmak hem Owgan telebelerine dini okuw metodikalaryny neşir etmek üçin köp mukdarda pul serişdelerini göberdiler”.54  
    Saud Arabystanyñ hökümdarlary ỳurtlaryna Muhammet Pygamber hem yslam dininiñ dörän merkezi hökmünde hem sünni mezhebi bolany üçin beỳleki ỳurtlardaky sünni musulmanlara maddy-ruhany kömeklerini ỳetirmäge özlerini borçly duỳỳarlar. Olar şu ugurda alyp barỳan diplomatiỳasy esasynda, “özlerine mahsus bolan sünni mezhebiñ propagandasy, Eỳran Yslam Respublikasynyñ ideologiỳa propagandasynyñ öñüni almak, yslam dinini kommunistik propagandasynyñ öñünde goramak we Saud Arabystantñ alternatiwasyny hem abraỳnyny beỳleki musulman   milletleriñ ỳanynda ỳokarlandyrmak ỳaly hereketlere regionda gullyk edỳärler”.55
    Umuman region boỳunça şeỳle şertler sebäp bolup, Türkmensähradaky türkmen ỳaşlary Päkistanda hem Eỳranyñ Sistan-Buluçystan welaỳatynyñ merkezi Zahidan şäheriniñ dini medreselerinde birnäçe wagt okap, yzlaryna dolanyp täze dörän dini herektleriñ häsiỳetinde “Jemagat täbligi” (Wagyz jemgyỳeti) diỳlen topar döredildi.
Öñki wagtlarda dini merkezlerinden ähli sünnet talyplara berilỳän diplomy Kum şäherindäki “Huzeỳe Elmiỳe-ỳe Gom” atly dini merkezinde tassyklanylỳardy. “Emma 1996-njy ỳyldan bäri olaryñ okuwy gutarany üçin berilỳän diplomy bu edara tarapyndan tassyklanylmaỳar. Ähli sünnetiñ Zahidan   şäheristanyndaky dini medreselerinden dini bilimlerini gutaryp gelenleri bolsa, döwlet gullugyna göỳberilende olara parhly seredilỳär. Şeỳle şertdäki esgerleriñ harby derejesini beỳlekilerden pes derejelerde ỳerleşdirilỳär. Eger-de “Ähli taşaỳỳo (şaỳi)” hüze ylmyỳalarynda, ỳagny, dini medreselerinden okuwyny gutaran bolsalar, olary uly harby derejelere laỳyk edỳärler”.56
    Şeỳlelik bilen Türkmensährada häzirki zamanda “Jemgyỳet täbligi” ady bilen döredilen toparlar, alyp barỳan dini garaỳyşlaryny halk arasynda wagyz edỳärler. Olaryñ garaỳşynda “elm-e emr (aỳdyng buỳruk) diỳlen düşunje bar. Ýagny Hudaỳtagallanyñ ugrunda ryỳazat hem muşagatlyk çekip, päk niỳet bilen Allaga iman getirip, Gurhandaky buỳruklary berjaỳ edip halka ỳaỳratsañ Hudaỳtagalanyñ tarapyndan olara buỳruk, ỳagny, ylham duỳgular inỳär. Oña “ylmy emr” -diỳip ynanỳarlar. Olar wagt-wagt metjitlerde “zikr” däbini ỳerine ỳetirỳärler. Olar köplenç aşakdaky mekanlarda ỳygnanşỳarlar. Kümmetkowus şäheriniñ günbatar gyrasyndaky Gedemabat etraby, Galandarabat etraby hem Akgala şäheri bilen Bendertürkmen şäheriniñ arasyndaky Gürgen derỳasynyñ boỳundaky Kötük diỳlen obalaryñ metjitlerinde ỳygnanşỳarlar. Ol ỳerde zikrdir doga okamak bilen, beỳleki dini däp-dessurlsry brjaỳ edỳärler. Olara halk arasynda “terkidünỳä” diỳlen at berilipdir. Olar obama-oba aỳlanyp gezỳärler. Kähalatlarda arypçylygyñ güỳçli ylham (wahy) derejesine çenli özlerinden dürli hereketler görkezỳärler. Bu jemgyỳet türkmenlerde öñki döwürlerdäki “Porhan” diỳlen şahsyỳeti ỳadyña salỳarlar. Aỳal-gyz maşgalalary bütin ỳapyk şertde saklamak we jemgyỳetçilik işlerinde işlemekden mahrum diỳip hasap edỳärler.
    Umuman, Eỳran Türkmenleriniñ arasynda hem Gülistan welaỳatynda, yslam dininiñ häzirki döwürde dürli garaỳyşlaryna gabat gelse bolỳar. Olary esasan üç topara bölmek mümkin:
    1). Birinji topar has fundamentalistler (sagçylar).
    2). Ikinji jemgyỳet bolsa, ortaça garaỳyşdaky we özlerini durmuş bilen bilelikde alyp barỳan toparlar.
    3). Üçünji topar özlerini dünỳä özgerişleri bilen jebisleşdirmek isläp we medeniỳetleriñ gatnaşyklary diỳilen pikire gulluk edỳänler.
    Meselem, birinji toparlaryñ garayyşlary hakda olaryñ 1999-nji ỳylyñ 12-nji aprelinde göỳberilen “Gülistan welaỳatynyñ Hezbulla ruhanyỳet” jemgyỳetiniñ bildirişiniñ birinde şeỳle diỳilỳär: “Ymam Homeỳniniñ yslam dilindäki “welaỳat fakyh” (ỳagny ulymalaryñ hökümeti)” usuly hakdaky wesỳetnamasynda şeỳle ỳazỳarlar. “Welaỳat fakyh meselesini Hubragan mejlisi   (ỳokary kanun düzüji mejlisiniñ) çykaran karary däldir. Welaỳat fakyh resul Allanyñ häkimligi diỳmekdir. Bular resul Allanyñ hem häkimliginden gorkmaỳarlar. (“Bular” diỳlen topar üçünji topar göz öñüne tutulyp aỳdylỳar).
    Tekstiñ dowamynda şeỳle setirler bar: “Şuny bilip goỳuñ, häzir Ymam zaman Mähdi hem gelse-de, bularyñ galamy onuñ bilen garşy çykar. Olar elindäki galamlary bilen biziñ milletimiziñ ỳoluny üỳtgedip bilmejekdigini bilip goỳsunlar.”....
    Tekstiñ dowamynda “Günbatar ỳurtlaryñ şekilindäki ỳöredilỳän azatlyklar, ỳaşlaryñ (gyzlaryñ we oglanlaryñ) gümrä bolup, ỳolundan azaşỳandyklaryna sebäp bolỳandygyny hemmäñiz bilmelisiñiz. Beỳle azatlyklar yslam nuktaỳnazardan garalanandyr. Yslamyñ umumy päkliginiñ we ỳurduñ bähbidine garşy edilỳän wagyzlar, çykarylỳan gazỳet-žurnal, makala hem kitaplar haramdyrlar. Onuñ öñüni almak bize hem ähli musulmanlara wajypdyr”.57
    “Olar yslam hökümeti döretmekde “welaỳat fakyh” esasy hökümet usuly we jemgyỳeti bagtly durmuşa gönükdirilỳan taglymatlar, diỳip düşünilỳär”.58
Ýokarda ỳatlanan “Jemagat täbligi” diỳlen toparlaryñ geỳim geỳinişi, ahlak häsiỳetleri hem ỳüz keşblerini bezeỳşi beỳleki dindarlardan has tapawutlanypdyr. Olar dyzyndan etek sallanyp duran ak matadan uzyn geỳim geỳinỳärler. Sakgallary uzyn (Elbetde, şaỳilarda sakgallary ỳarym santimetrden uzyn bolmaly däl), murtlary syrgyly bolmaly, sebäbi murt göỳbermek haram diỳip hasap edỳärler, Ellerinde monjukdan düzülen uzyn tesbih, aỳaklaryna Arabystanda ỳa-da Päkistanda çykỳan ỳörite şypbyk bolup, başyna oranỳan sellesiniñ bir ujy uzynrak göỳberilmeli. Eger-de selle bolmasa ỳerine Arabystandan getirilỳän ak matadan tikilen “sopy börük” geỳinỳärler. Olar şeỳlelik bilen beỳleki ỳaşaỳjylardan tapawutlanypdyrlar.
    Gürrüñ bermeklerine görä, olar wagt-wagt 6-12 aỳlap ỳitip gidỳärler. Umuman Türkmensähradaky Teke ahun, Mämmet ahun Nuryzade we beỳleki belli abraỳly ulyma-ruhanylar olaryñ alyp barỳan ỳoluny tassyklamaỳarlar.
Ýokardaky ỳatlanan dini hereketleriñ gözbaşyny Päkistanyñ merkezliginde goỳsak, ondan esasy bähre görỳän talybanlardyr. Elbetde bu dini hereketler öz-özünden döremejekdigine aỳdyñ göz ỳetirse bolỳar.   Beỳle hereketler öz yslam garaỳyşly dini ỳerliginde region boỳunça birinji tarapdan syỳasy-ykdysady maksatlaryñ esasynda ỳöriteleşdirilỳär. Ikinji bir tarapdan bolsa, din hem syỳasat bürençeginiñ astynda milli agresiw hereketleriñ duỳgysy görünỳär.
    Ykdysady babatda bir mysal aỳtsak: “Praktikada Arabystan, Amirat we Päkistan syỳasy, maliỳe hem harby taỳdan Talybanlary goldaỳarlar. Ýöne Päkistanyñ olary gönümel goldaşy strategik boỳunça beỳlekilerden saldamlydyr ... Päkistanyñ olary beỳle goldamagynyñ sebäbi syỳasy-ykdysady babatdan diỳip düşünilỳär”.59
    Emma milli taỳdan beỳle dini hereketler ỳüze çykyp güỳç alanda, milli hereketlere hem baş goşup beỳleki milletlere hyzgynyp ugraỳarlar. Meselem: “Olar (ỳagny talybanlar) dört ỳylyñ dowamynda Owganystandaky Täjikler, Türkmenler, Hezaralar, Özbekler hem beỳleki milletleri rehimsizlik bilen çaga, zenan-maşgala hem ỳaşy-garrysyna seretmäni topar-topar atyp köpçülikleỳin guburlarda jaỳlapdyrlar ... . Olar Owganystanda “Peştunistan” ỳurdy döretmegi maksat edinip yglan edỳärler”.60
    Ýokardaky tutulanlaryñ arasynda Owganystanda türkmenleriñ hem esli ỳaşaỳjylary bolupdyr. Mysal üçin, 1999-nji ỳỳlyñ mart aỳyndaky çykan Eỳran türkmenleriniñ “Sähra” gazỳetiniñ 12-13-nji sanynda Owganystanly türkmen Abdylmejit Işçiniñ beren gepleşiginde şeỳle setirlere duş gelỳäris: “Talybanlar Owganystanyñ Demirgazyk ỳurtlaryny alanlaryndan soñ ilatyñ ỳaşaỳyş şertleri has gynlaşdy. Talybanlar ỳaragly-ỳaragsyzlara seretmäni adamlary bir ujundan tutup başladylar. Kim bolsañam bola, olara tapawut etmeỳärdi. Her kimiñ orny, derejesi ỳa-da sowatly, mally-mülkli bolsa, tutup bir toparyny gandyhara we beỳleki bir toparlary “Deşti Leỳla” alyp gidip atỳardylar”.61
    Tähranyñ “Hämşähri” gazỳeti Päkistanyñ Penjap welaỳatyndaky Moltan şäheriniñ metjidine bolan ỳaragly çozuşdan habar berỳär. Bu gazỳet Fransiỳanyñ habar serişdeleriniñ berỳän habary esasynda, bu çozuş ertir ir bilen namaz wagty amala aşyrylypdyr. Bu wakada dört sany awtomat ỳaragly kişi adamlara tarap ok açypdyrlar. Päkistanyñ polisiỳa organlarynyñ aỳtmagyna görä, “bu çozuş Penjap welaỳatyndaky şaỳ-sünni harbyçylaryñ toparlaỳỳn alyp barỳan göreşleriniñ bir bölergidir” -diỳip nygtaỳarlar. Bu döredilen hüjümi entäk toparlaryñ hiç haỳsysy boỳun almaỳarlar. Ýöne mundan öñiki şoña meñzeş bolan hüjümleri “Sepah-e Sahabanyñ harby şahasy” (“Leşger-i jahanguỳ”) atly toparyñ üstüne atỳarlar. Adyny aỳtmakdan çekinen Päkistanyñ polisiỳa işgärleriniñ biri, şu aragatnaşyklarda tutulanlar “Hezbe Ägaliỳät-e Jonbeş-e Gowmy-ỳe Mahajer” ỳagny (Az sanly Göçme Kowumlaryñ Jümmüşi Partiỳasynyñ agzalary) -diỳip nygtaỳarlar. Ýöne bu partiỳanyñ ỳolbaşçylary beỳle günäni esassyz diỳip ret edipdirler.62
    Bu döredilen Sepahe Sahabalar hakda dünỳäniñ habar beriş serişdeleri olaryň dürli hadysalaryndan habar berỳärler. Olar yslam äleminiñ fyrga (topar) görnüşdäki gapma-garşy hereketlerinden gözbaş alỳarlar. Baryp 15-nji asyrdan öñ başlanan beỳle näsazgärlikler gelip XX asyryñ iñ aỳaklarynda beỳle topalañly hereketleri köşeşdirmäge tarap alyp barmalydygyny häzir yslam äleminiñ akyldar ulymalary nygtap geçỳärler.
    Bu ugurda Doktor Sobhy Mähmäsany öz ỳazan “Yslam doktoreỳne (disiplina)-synyñ garaỳşyndan “Halkara hukuklaryñ usullary” atly işinde adamlaryñ dünỳäde biri-birine bolan dini hormatly hukuklaryndan hem arada bolan näsazlyklaryny parahatçylykda we ylalaşyklykda çözmekligi kurhan aỳatlaryndan faktlaỳyn subut edỳär”.63
“Yslam dini ynsanlar arasyndaky doganlyk usullaryñ, beỳleki halklaryñ mezhep garaỳyşlaryna hormatly seretmek we halkara doganlyk gatnaşyklarynyñ esasy sütüni hökmünde halkara parahatçylygyñ tarapdarydyr”.64
    Kurhanda şeỳle rowaỳat bar: “Eỳ imany hemra bolan adamlar, hemmäñiz yslamyñ parahatçylygyna girişiñ”.65
    Din hem dini garaỳyşlary jemgyỳetçilikde alyp barmak meselesi ỳüze çykanda, bu ugurda kurhanda şerg-dessurlar hem öwüt-nesihatlar görkezilipdir. Bir musulman ol görkezilen çarçuwasyndan daş çyksa, onda onuñ hudaỳa hem kurhana bolan ynamy şüwbheli görner. Hudaỳtagaladan Pygamber resula ylham bolan kurhandaky aỳatlarda şeỳle görkezilỳär: “Eỳ pygamber resul! Halky delil, mantak hem paỳhasly çykyşlar bilen hudayñ ỳoluna sal! Garyndaşlaryñ bilen iñ oñat paỳhasly ỳoly saỳlap al!”.66

Halkymyzyň örän irki döwürleriniň medeniỳetini özünde jemläp, şu günki günlerimize çenli gelip ỳeten, Türkmensähranyñ ỳadygärlikleriniñ iki sanysy hakda ỳatlap geçmegi makul bilỳäris.
    Yslam dininiñ dürli akymlarynda öwülỳälere, ymamlara hem hudaỳtagalanyñ dergähine ỳakyn duran aryp-ulymalara sygynmaklygy has ähmiỳetli alnyp gaỳdylypdyr. Beỳleki milletler bilen bir hatarda türkmenler hem geçmişiñ dürli jümmüşinde ỳagşyzadalaryñ hem öwülỳäleriñ ỳatan ỳerlerini zyỳarat edip, olaryñ üstüne günbezler dikeldipdirlr. Öz sygynan ỳagşyzadalaryny şeỳle hormatlamak bilen özlerine beỳik biribardan şepagat talap edip ruhyỳetlerine giñlik salypdyrlar.
    Baryp IX asyrlardan başlap yslam dünỳäsiniñ dürli künjeklerinde hökümrowanlyk ỳöreden türkmen patyşalyklary hersi öz wagtly-wagtynda mawy asmana başyny dikip duran al-ỳaşyl günbezler hem minaralar ỳadygär galdyrypdyrlar. Şolaryñ biri hem Haled ibn el-Senan hezretleriniň   ỳyl on-iki aỳlap sogaply günlerde ähli türkmenler hem beỳleki musulmanlaryñ zyỳarat mekany bolan ỳadygärligi bolup durỳar. Haled ibn el-Senan hezretleriniň ady halk arasynda “Halatnebi” diỳlip hem ỳörgünleşipdir.
    Halatnebiniñ guburynyñ üstindäki ỳadygärligiñ Türkmensährada ỳerleşen mekany, Gülistan welaỳatynyñ iñ Gündogar oazisi Kümmetkowus şäheristanynyñ Gündogaryndaky Minudeşt şäheriniñ Gündogar-demirgazygynda ỳerleşỳär.   Mowzaleỳiñ dikilen ỳeri bolsa 800 metr beỳiklikde bolan “Gökjedag” atly dagyñ has ỳokary çüñkünde bina edilipdir. Halatnebiniñ dörän mekany welaỳat bölünşikde Minudeşt şäheristanyna degişli etraplaryñ biri bolup durỳar.67

Minudeşt şäheri demirgazyk tarapdan Garaşsyz Türkmenistanyñ Gündogar terretoriỳasynyñ Garrygala ỳakyn serhetlerine, Günorta tarapy Semnan welaỳatynyñ Şahrud şäherine, Gündogar serhedi Horasan welaỳatynyñ Bežnurd şäheri we Günbatar tarapy hem Kümmetkowus şäheristanyna çäklenỳär. Bu şäher özüne esli oba-abatçalary merkezleşdirỳän üç sany Kelala, Marawdepe hem Merkezi etrap ỳaly etraplar tabyn bölünşikde durỳar. Halatnebiniñ zyỳarat ỳadygärligi bolsa, Marawdepe etrabynyñ daglyk terretoriỳasynda ỳerleşỳär. Bu ỳadygärlik   daglyklaryñ iñ çüñkünde bina edileni üçin, ol ỳerden terretoriỳanyñ daglyk manzary bu mukaddes mekanda gözel gözỳetim döredỳär.
    Haled ibn el-Senan hezretleriniň ỳadygärligi depesindäki esasy bir gupba bilen beỳlekilerden tapawulanỳar. Onuň daş-töwerekleri zyỳaratçylary ỳerleşdirmek üçin niỳetlenen birnäçe otaklardan hem hüjrelerden ybarat bolỳar. Bu ỳadygärlikden birneme daşyrakda Halatnebiniñ Çopan gullugynda mürit bolup gezen “Çopanatanyñ” gubury, piriñ aỳagyrak pesinde jaỳlanyp. Munuñ ỳatan ỳeri hem zyỳarat mekana öwrülipdir.

Umumy türkmenlerde gadymdan bäri däp bolup gelşi ỳaly bu iki mowzeleỳiñ daş-töwereginden başlanyp Gökjedagyñ   beỳikliklerinde has irki döwürlerden bäri örän geñ öwülỳäçilikleriñ ỳerleşindikleri, ony gören syỳahançylary haỳran galdyrỳan. Munuñ has geñ tarapy bu öwülỳäçikler bilen gümmeziñ bu daglyklarynyñ iñ beỳikliklerindediginiñ sebäbini bilmek üçin bu ugurda ỳörite giñden ylmy derñew işlerini geçirmekligi talap edỳär. Beỳle işleri slyp barmagy iki dogan ỳürtEỳran Yslam Respublikasy bilen Garaşsyz Baky Bitarap Türkmenistanyñ ylmy-medeni miraslary öwreniş merkezleriniñ medeni aragatnaşyklary esasynda hütdäsinde durỳar. Bu öwülỳäçiliklerdäki guburlaryñ başynda goỳulan, ỳüzüniñ ỳazgysy zamanyñ geçmegi bozulan adam şekili daşlar özboluşly ỳek-täk häsiỳete eỳe bolỳar.
    Ýöne gynansakda bu daşlar has gadymydan bäri klimatyñ yssy-sowugynyñ beren täsirleriniñ astynda köỳneleşip owranmagy tarap bolỳar. Mazarçylygyñ guburlarynyñ başynda dikilen daşlar   bir bütewi daşdan traşlanyp, iki hili görnüşde şekillenipdir. Bir görnüşi türkmen halkynyñ gadymdan bäri gözbaş alyp gaỳdan medeniỳetiniñ güỳç simwolỳasy, goçytñşahyny görkezỳär. Güỳç-kuwwatyñ şeỳle simwolik şekilleindirmesi bolsa, ỳagny “Goç şahy” diñe bir guburlaryñ daşlarynda däl-de, eỳsem türkmen haly-halyçylyklarynyñ, palas-keçeleriniñ hem beỳleki el tikinlerinde-de görünỳär. Bu daşlaryñ käbirleri ỳokary uzynlygyna tegelenip daşy saỳhallanyp traşlanan görnüşde “Towtem we folk kolleksiỳasyny” döredỳär. Olaryñ hersiniñ boỳy 2-3 metre çenli uzynlygy bar.70
  Bu guburyñ daşlary hakynda il arasynda dürli rowaỳatlara duş gelse bolỳar. Käbirleri bu daşa öwrülen adam heỳkelleri allatagalanyñ gazabyna giriftar bolan Halatnebiniñ duşmanlary diỳip rowaỳat edỳärler. Ýene bir toparlar hudaỳtagalanyñ emri bilen olary duşmanlardan goramak üçin daşa öwrülipdir. Olar piriñ ỳakyn öwrülipdir. Olar piriñ ỳakyn aranlary bolupdyrlar, diỳlen düşünjelere hem gabat gelse bolỳar.
    Doly rowaỳatlaryñ habar bermegine görä, “Halad ibn Senan aleỳhussalam allatagalanyñ il arasynda saỳlan resul pygammerleriniñ biri bolupdyr. Ol Horşit atly kowmyñ howpyndan öz ỳaranlary bilen “Gökjedagyñ ” çüñküne gaçyp atypdyr. Olary duşmanlardan goramak üçin hudaỳtagalanyñ emri bilen daşa öwrülüpdirler ”. diỳilen rowaỳat köpçüligiñ arasynda ykrar edilỳär.

“Naseh-ettawaryh (taryhlaryñ nusgalary)” atly kitapda Haled ibn Senan aleỳhussalam hakda şeỳle rowaỳat hem bar . “Haledebne Senan 6123 ỳyl adamata hezretlerinden soñ pygamberlige laỳyk bolupdyr. Şol wagtyñ özünde halky Ysa pygamberiñ şerigat dinine çagyrmak bilen pygamberlik derejesine ỳetipdir. Halebne Senan aleỳhussalamyñ nesepnama boỳunça arkasy hezret Ysmaỳyl Zabihullaga baryp ỳetỳär”.71
    (Ysmaỳyl hezretlere “Zabihulla” lakamynyñ goỳulmagy allatagallanyñ gurbanlyk çalynmaga taỳyn bolan hezret diỳmegidir. Gurban baỳramynyñ ỳöredilmegi hem şoña degişli bolup, ol hakdaky rowaỳaty köpler bilỳändirler).
    Halatnebiniñpygamberligi hem onuñ haỳsy kowumdan bolandygy barada taryhy dürli çeşmelerde tesfir ỳazgylara duş gelinỳär. Şolaryñ arasynda “Tefsir-e ruhylbeỳan”, “Tefsir-e ruhylmany”, “Tefsir-e alaeljelalin”, “Fazilatnameỳe Halatnebi”, “Tefsir-e eljelalin kelan” ... ỳaly eserleri ỳatlasa bolar.
    “Ruhylbeỳan tefsiri” kitabynyñ 551-nji sahypasynyñ Kelebiniñ aỳtmagyna görä, hezret Ysa aleỳhussalam bilen hezret Muhammediñ pygamberliginiñ aralygynda 4 sany nebi (Hudaỳtagalanyñ berỳän ylhamy esasynda gaỳp wakalardan habarly adam) agitasiỳa ỳöredipdir. Şolardan üçüsi Beni Ysrail kowumyndan bolup birisi arap milleti bolupdyr. Ol hem şol Haledebne Senan aleỳhussalamdyr.
    “Ruhylmaany tefsiri” kitabynyñ 6-njy bölüminiñ 104-nji sahypasynda şeỳle maglumat bar, “Pygamberleriñ taryhy boỳunça Haledebne Senan aleỳhussalamyñ pygamber bolandygy hakda takyk subut bolup, şerigat boỳunça şeỳle rowaỳat edilipdir. (Öwülỳäler hakda eser ỳazan belli musulman taryhçy) Ibne Şahap, Haledebne Senanyñ pygamberleriñ hataryndadygyny subut edipdir.”72
    “Sawy ala eljelalyñ tefsiri” kitabynyñ “mayde”   (saçak ỳa-da desterhan) süresiniñ birinji bölüminiñ 275-nji sahypasynda ỳene-de “Tefsir-eljelalin kelan” eseriñ 97-nji sahypasynyñ gyrasyndaky mayde süresiniñ düşündirişinde şeỳle ỳazylỳar: “Ysa pygamberiñ zamany bilen Muhammet pygamberiñ dörän döwri arasynda 4 nebi bolup olardan üçüsi Beni Ysraỳyl we dördünjisi hezret Haladebne Senan aleỳhussalam arap taỳpasynyñ Ysa tiresinden bolupdyr. Muhammet pygamber aleỳhussalam ol hakda şeỳle diỳipdir:Nebi zogäho kowme ỳagny azgyn bolan kowumyñ arasyndan çykan pygamber”.73

“Ruhylbeỳan tefsiri” eseriniñ üçünji bölüminiñ 241-nji sahypasynda “ỳasyn” süresi hakda onuñ mekan tutan ỳeri bilen ỳagny kämil görnüşde gö®kezilỳär. “Arabyñ Beni Ysrail taỳpasyndan bolan Haledebne Senan aleỳhussalam, allatagalanyñ tarapyndan öz kowumyny dogry ỳola salmak üçin iberilen bendesidir. Ol hezret Ysa aleỳhussalam bilen Muhammet pygamber sallallaho wäsälämäniñ pygamberligi zamanasynyñ aralygynda dörändir. Olaryñ guburlary Jürjän ỳurdynda (Jürjän zemini) bir dagyñ çüñkünde (gullasynda) ỳerleşipdir”.74
    Kümmekowus şäherinden bolan Türkmensähranyñ ulymalarynyñ biri merhum Hajy Abdyljelil ahun Japarbaỳ “Faziletnameỳe Halatnebi” atly türkmen dilinde çykaran golỳazmasynda şeỳle ỳazylỳar: “Nesilme-nesil zyNesilme-nesil zyarat edip sygynyp gelinỳän musulman türkmen halkynyñ gupbaly öwülỳäsiniñ gözbaşy, Haladebne Senan aleỳhussalam, taryhy eserler hem tefsir çeşmeleriniñ esasan hem Ibne Şahabyñ   azgylarynyñ şaỳatlyk etmegine görä, allatagalanyñ iberen pygamberleriniñ biridir. Musulman türkmen halkynyñ ynamlary boỳunça, hezret Halatnebini Jürjän ỳurdynyñ Gündogaryndaky daglyklaryñ iñ beỳik nokadynda (gadymy Gürgen we häzirki Kümmetkowus) jaỳlanypdyr. Bu hakda türkmen klassik şahyrlarymyz hem ỳatlap geçipdirler”.75
    Türkmen klassik şahyry Mesgingylyç öz eserleriniñ birinde “belendinde Halatnebi ỳatandyr”.76
    Ýagny Gökjedagyñ belentliklerini göz öñüne getirmek üçin goşan bendiniñ hem ỳatlap geçỳär.
    Ýeri gelende ỳatlap geçmegi makul bilỳärin, Eỳranda Halatnebiniñ esasy zyỳaratçylary Türkmensähranyñ türkmenleri bolup durỳar. Bu hakda giñden ylmy iş alyp örän jaỳdyr bolup durỳar. Ýöne gynansakda öñki şa režiminde ähli Eỳran boyunça esasan hem   türkmenleriñ dini medeniỳetlerini äsgermezlik edileni üçin ol ỳerde bir dürli gurulşyk alynyp gidilmedi. Bu häzirki jaỳỳñ gurluşygynyñ esli bölegini hem Eỳran Yslam Respublikasy döredilenden bäri gözegçilik edilỳär. Eger biziñ Türkmenistan Garaşsyz ỳurdumyzdan ildeşlerimiz ol ỳere zyỳarat etmäge barmakçyl bolsalar, tomus aỳlar suw mümkinçilikleri ỳatdan çykarmasynlar!   Umuman bu iki zyỳara mekanyñ mümkinçilikleri hakda aỳdanymyzda zyỳaratçylar üçin ỳaşamaga ỳeterlik hüjreler hem otaglar gurulypdyr. Bu mukaddes zyỳarat mekana onuñ daglykdygyna garamazdan Marawdepäniñ üsti bilen oña ỳetmek gyn zat däldir.
    “Halatnebiniñ dini-taryhy kolleksiasynda Gökje dagyñ dag eteginde, “Hyzyrdendan” atly bir serwiagaç bagy otyr. Aỳdyşlaryna görä, ol bag 2400 ỳyl ỳaşapdyr.” 77